Қазақстан жануарларын жабайы табиғатта көрудің ең оңай жолы — оларды қорғайтын жерлерге бару: резерваттарға, қорықтарға және ұлттық саябақтарға. Бірақ мүмкіндік әр жерде әртүрлі. Жайық атырауындағы құстар мен Бұйратаудағы арқарлар — демалыс күндерге шынайы сапар мақсаты, ал ілбіс пен киік көбіне көзден таса қалады немесе тыйым белгісінің ар жағында болады.
Кімді шынымен көруге болады, кімді дерлік көре алмайсыз
Ең қолжетімді кездесулер жыртқыштармен емес, құстармен және тұяқтылармен байланысты. Ақжайықта ұшып өту кезінде мыңдаған қоқиқаз, бірқазан мен аққу аялдайды, ал резерватқа дейін Атыраудан түзу сызықпен шамамен 19 км. Бұйратауда шамамен 200 бастан тұратын оқшау арқар популяциясы мекендейді, кіру ақылы және 4 бағыт бар.
Қар барысына келсек, жағдай басқаша. 2020 жылдың соңынан 2021 жылдың қарашасына дейін Іле Алатауындағы фотоқақпандар оны 65 рет тіркеген, бірақ ілбісті өз көзіңмен көру дерлік мүмкін емес. Каспий итбалығы солтүстік Каспийдің мұзында қыстап, күшіктейді, ал оның саны жүз жылда 90%-дан астам азайған: бұл бақылау туралы емес, көбіне білу туралы әңгіме.
Ырғыз-Торғай резерватындағы киік — ерекше жағдай. Аумақ бетпақдала киігі үшін құрылған, бірақ шекаралық белгілерде кіруге тыйым салынғаны жазылған. Рұқсатсыз ол жаққа сапар жоспарлаудың мәні жоқ.
Сегіз мекен бір кестеде
Кесте артығын алып тастауға көмектеседі: егер бір ғана күніңіз болса және Астанада болсаңыз, таңдау айқын, ал мақсатыңыз киік немесе барыс болса, шектеулерге көнуге тура келеді.
| Мекен | Кімді іздейді | Түзу сызықпен қашықтық | Ең жақсы айлар | Басты ескерту |
|---|---|---|---|---|
| Ақжайық | Қоқиқаз, бірқазан, аққу | Атыраудан ~19 км | мамыр, қыркүйек | Келу ережесін нақтылау керек |
| Бұйратау | Арқар, дала құстары | Астанадан 131 км | маусым, тамыз | Кіру ақылы |
| Қаратау қорығы | Қаратау арқары, эндемик өсімдіктер | Түркістаннан 61 км | мамыр, қыркүйек | Кіру мүмкіндігі расталмаған |
| Үстірт | Шөлді үстірт тұрғындары | Ақтаудан ~284 км | сәуір, қазан | Қорық тәртібі, жазда 38 °C-қа жуық |
| Барсакелмес | Бұрынғы аралдың шөл жануарлары | Қызылордадан 445 км | сәуір, мамыр, қыркүйек | Кіру ережесі белгісіз |
| Ырғыз-Торғай | Бетпақдала киігі | Ақтөбеден 498 км | мамыр, қыркүйек | Белгілер бойынша кіруге тыйым салынған |
| Іле Алатауы | Қар барысы | Алматы үстінде | қараша — наурыз | Көру дерлік мүмкін емес |
| Солтүстік Каспий | Каспий итбалығы | жағалау, Маңғыстау | қыс | Мұз үстінде жүреді |
Барлық қашықтық түзу сызықпен берілген, жол бойынша қашықтықты білмейміз. Ырғыз-Торғай үшін басқа бағдар да кездеседі: Жезқазғаннан 338 км, бірақ бұл түзу сызықпен бе, жоқ па — нақтыланбаған.
Қашан бару керек: көктем және күздің басы
Көп мекеннің шыңы мамыр мен қыркүйекке келеді, ал шілде мен тамыз әлсіздеу. Ақжайықтың, Ырғыз-Торғайдың және Қаратаудың маусымдары осылай құрылған: ең жақсы кезеңі — көктем мен күздің басы.
| Ай | Не қолайлы |
|---|---|
| Қаңтар–ақпан | Алматы үстіндегі таулар: ілбіс қыста төменірек түседі; итбалықтар қаңтардың соңы — ақпанда мұз үстінде күшіктейді |
| Сәуір | Үстірт пен Барсакелмес ең жақсы күйінде |
| Мамыр | Дерлік барлық мекен: Ақжайық, Қаратау, Барсакелмес, Ырғыз-Торғай |
| Маусым–тамыз | Бұйратау: маусым мен тамыз — ең жақсы айлар |
| Қыркүйек | Екінші шың: Ақжайық, Қаратау, Барсакелмес, Ырғыз-Торғай |
| Қазан | Үстірт қайтадан ең жақсы күйінде |
Батыстың шөлдері ерекше сақтықты талап етеді. Үстіртте шілдедегі маусым нөл деп бағаланған, жазда күндіз онда 38 °C-қа жуық болады, сондықтан ол жаққа сәуірде немесе қазанда барады. Бұйратау, керісінше, жазғы саябақ: қазаннан наурызға дейін маусымнан тыс.
Қай қаладан жолға шығу керек
Таңдауды ең жақын қала дерлік толығымен анықтайды. Астанадан Бұйратауға бір күнде барып қайтуға болады. Атыраудан Ақжайыққа дейін түзу сызықпен шамамен 19 км. Ақтаудан Үстіртке демалыс күндерді жоспарлауға болады, бірақ түзу сызықпен 284 км мұқият дайындықты білдіреді.
Оңтүстікте Қаратау қорығына Түркістан мен Шымкент база болады, бұл — демалыс күндерге арналған сапар. Қар барысы мекендейтін таулар Алматының дәл үстінде, бірақ оны көру мүмкіндігі жоқтың қасы. Алматыдан құс көруге Сорбұлаққа барады: көлдер жүйесі негізгі орнитологиялық аумақтар тізіміне кіреді, онда мыңдаған жұп баклан, шағала және қарқылдақ ұя салады, бірақ шомылуға және балық аулауға тыйым салынған. Барсакелмес пен Ырғыз-Торғай — алыс экспедициялар: түзу сызықпен Қызылордадан 445 км және Ақтөбеден 498 км.
Басты кедергі — кіру ережелері
Тізімдегі мекендердің дерлік барлығында келу ережелерін растай алмадық. Ақылы кіру тек Бұйратау үшін көрсетілген. Үстірт — қорық, Барсакелмеске кіру ережесі белгісіз, Қаратауға келушілердің кіруі расталмаған, ал Ырғыз-Торғайда белгілер кіруге тікелей тыйым салады.
Қателіктің бағасы қымбат: даламен жүздеген шақырым жүріп, тосқауылға тірелуге болады. Қорыққа немесе резерватқа барар алдында рұқсатнама керек пе, оны қайда рәсімдейтінін анықтап алыңыз. Үйретілген құстар мен Шығыс Қазақстандағы фестиваль туралы бүркітшілерді қайдан көруге болады материалынан оқыңыз.
Сабаққа немесе баяндамаға анықтамалық беттер бар: Қазақстанның жануарлар дүниесі, Қызыл кітап тізбесі және киіктің соңғы есебі.
- Үстірт, Барсакелмес және Қаратау қорықтарына рұқсатнама керек пе және оны қайда рәсімдеуге болады
- Тыйым белгілері тұрғанда Ырғыз-Торғай резерватына заңды түрде баруға бола ма
- Ақжайыққа келу ережелері және онда құстарды бақылауға арналған бағыттар бар ма
- Алыс қорықтарға дейінгі жол бойынша қашықтық, жолда жүру уақыты және жолдардың жай-күйі