Қазақстанның киелі жерлері ең алдымен оңтүстікте, Түркістан, Шымкент және Тараз маңында шоғырланған: мұнда бір-екі күнде бірнеше қасиетті кесенені көріп үлгеруге болады. Маңғыстаудың жер асты мешіттеріне, Алматы маңындағы жартастағы қасиетті орындарға және далада жеке тұрған ескерткіштерге бөлек сапар қажет. Барлық дерлік жерде ең қолайлы айлар — мамыр мен қыркүйек.
Алдымен не керегін шешіңіз: зиярат, сәулет өнері ме, әлде жолдың өзі ме
Бұл орындар бір-біріне мүлде ұқсамайды, сондықтан бағыт мақсатыңызға байланысты. Зияратшылар дәстүр бойынша Арыстан бабтан бастап, содан кейін Түркістанға барады. Сәулет пен көне тарихқа қызығатындарға петроглифтері бар Таңбалы, ойма терракотасы бар Айша бибі және қытай стиліндегі Жаркент мешіті қызықтырақ.
Үшінші нұсқа — жолдың өзі қасиетті орыннан кем маңызды емес сапар. Бұлар — Оғланды шатқалындағы Бекет ата, Балқаш маңындағы даладағы Бектау ата гранит массиві және туристік бағыттардан алыста жатқан Абат-Байтақ қорымы. Мұндай сапарға демалыс күндерінен бастап бірнеше күнге дейін уақыт бөлуге тура келеді.
Тізімдегі орындардың барлығы дерлік — жұмыс істеп тұрған қасиетті орындар немесе мешіттер. Айша бибіге әлі күнге дейін жаңа үйленген жұптар келеді, Бекет ата мешітінің ішінде суретке түсіруге тыйым салынған, ал зияратшылар дәстүр бойынша Ясауиден бұрын Арыстан бабқа барады.
Салыстыру: қашықтық, орынның мәні және ең қолайлы айлар
Кесте негізгі қала мен маусым бойынша нұсқаларды тез сұрыптауға көмектеседі. Қашықтықтар орындардың беттерінде қалай берілсе, солай көрсетілген: бір бөлігі тура сызықпен, бір бөлігі нақтыланбай берілген, сондықтан жолмен жүретін нақты қашықтық ұзағырақ болады.
| Орын | Негізгі қала | Қашықтық | Немен танымал | Ең қолайлы айлар |
|---|---|---|---|---|
| Түркістан, Ясауи кесенесі | Шымкент | 160 км | 2003 жылдан ЮНЕСКО тізімінде, күмбезі 18,2 м | сәуір–мамыр, қазан |
| Арыстан баб | Түркістан | тура сызықпен 50 км | Ясауи ұстазының бейіті, ғимарат 1909 жылғы | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Сайрам | Шымкент | тура сызықпен 15 км | Ясауи ата-анасының кесенелері | мамыр, қыркүйек |
| Үкаша ата | Түркістан | шамамен 35 км | тереңдігі 22–25 м құдық | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Домалақ ана | Шымкент | тура сызықпен 60 км | биіктігі 12 м кесене, 1456 жылғы бейіт | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Қазығұрт | Шымкент | тура сызықпен 34 км | кеме туралы аңыз, шыңы 1 768 м | мамыр, қыркүйек |
| Айша бибі | Тараз | тура сызықпен 15 км | XI–XII ғасырлардың терракотасы | мамыр, қыркүйек |
| Қарахан | Тараз | тура сызықпен 1 км | Қарахандықтар зираты, 1906 жылы қайта салынған | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Тектұрмас | Тараз | тура сызықпен шамамен 5 км | төбедегі кесене, ғимарат 2001–2002 жылдары салынған | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Бекет ата | Ақтау | 280–285 км | жер асты мешіті, 2026 жылдан ЮНЕСКО тізімінде | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Шопан ата | Ақтау | тура сызықпен шамамен 179 км | жартастағы мешіт, X–XIX ғасырлардың қорымы | сәуір, қазан |
| Таңбалы | Алматы | 170–180 км | 5 000-ға жуық петроглиф, 2004 жылдан ЮНЕСКО тізімінде | сәуір–қазан |
| Тамғалытас | Алматы | тура сызықпен 92 км | XVII–XVIII ғасырлардың будда бейнелері мен мантралары | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Жаркент мешіті | Алматы | тура сызықпен 270 км | қытай стиліндегі 1895 жылғы мешіт | мамыр, қыркүйек |
| Қорқыт ата | Қызылорда | шамамен 200 км | 1980 жылғы қобыз пішінді стела желмен үн шығарады | маусымы анықталмаған |
| Бектау ата | Балқаш | 60–70 км | гранит, ішінде суы бар үңгір | мамыр, қыркүйек |
| Әзірет Сұлтан | Астана | орталықтан тура сызықпен 4 км | күмбезі 51 м, мұнаралары 77 м | мамыр–қыркүйек |
| Мәшһүр Жүсіп мешіті | Павлодар | қала орталығында | мұнаралары 63 м, 434 шамы бар аспашам | мамыр–қыркүйек |
| Абат-Байтақ | Ақтөбе | тура сызықпен шамамен 92 км | 11 қырлы дабыл, 200-ден астам құлпытас | мамыр–маусым, қыркүйек |
Оңтүстік: Түркістан мен оның маңында бір күндік жолда ең көп қасиетті орын бар
Ең тығыз топ — Түркістан мен Шымкент маңында. Оның орталығында — XIV ғасырдың соңындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Қазақстаннан ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне алғаш енген нысан (2003). Ол туралы, сондай-ақ қаладан 40–60 км жердегі Сауран мен Отырар орындары туралы толығырақ Түркістан бетінде. Сол өңірде Ақмешіт үңгірі, Бәйдібек ата кесенесі және Ордабасы төбесі бар.
Дәстүр бойынша алдымен көне Отырар маңындағы Арыстан баб кесенесіне барады: аңыз оны Ясауидің ұстазы деп атайды. Шамамен 35-ке 12 м болатын ғимарат 1909 жылы қайта тұрғызылған. Түркістаннан солтүстікке қарай, шамамен 35 км жерде — ұзын құлпытасы мен құдығы бар Үкаша ата. Аңыз бойынша, бұл құдықтан толы шелекті тек күнәсіз адам ғана көтере алады.
Екінші түйін — Шымкент. Бүгінде қаланың тұрғын алабы болып саналатын Сайрам ортағасырлық Исфиджаб орнында тұр, мұнда Ясауидің ата-анасының кесенелері бар. Тура сызықпен 60 км жерде — Бәйдібектің жұбайы Домалақ ананың кесенесі, ал тура сызықпен 34 км жерде — қазақ аңызы бойынша Нұқ пайғамбардың кемесі тоқтаған жер саналатын Қазығұрт жотасы.
Жазда мұнда ыстық: шілдеде Түркістанда күндіз шамамен +36 °C. Сондықтан оңтүстіктегі орындарда шілде мен тамыз қолайлы емес, тек мүмкін айлар ретінде белгіленген.
Тараз: үш кесене, бірақ олардың бәрі бірдей көне емес
Тараз бен оның маңында бір күнде үш қасиетті кесенені көруге болады, бірақ алдыңызда не тұрғанын түсінген жөн. Қаладан тура сызықпен 15 км жердегі Айша бибі — XI–XII ғасырлардағы 7,6-ға 7,6 м шағын шаршы кесене, 60-тан астам өрнегі бар ойма терракотамен қапталған. Бұл — сапардың басты сәулеттік себебі.
Батыс шеттегі Қарахан кесенесі — қарахандық билеушінің зираты, бірақ ғимарат негізінен 1906 жылы, ішінара ескі кірпіштен қайта тұрғызылған. Талас өзенінің оң жағалауындағы төбеде тұрған Тектұрмас әулие Сұлтан Махмұд ханның бейіті саналады: қазіргі ғимарат 1935 жылы бұзылған құрылыстың орнына 2001–2002 жылдары салынған.
Егер нағыз ортағасырлық сәулетті көргіңіз келсе, Айша бибіні бірінші орынға қойыңыз. Ал мақсатыңыз зиярат болса, қабырғалардың жасы емес, орынның өзі маңызды.
Маңғыстау: жер асты мешіттеріне бөлек сапар қажет
Батыстың жер асты мешіттеріне бөлек сапар керек: Бекет атаға дейін 4–5 сағат жол жүресіз. Бекет ата мешіті Үстірт қыратының шетіндегі Оғланды шатқалының бор жартасына қашалып салынған, Ақтаудан 280–285 км қашықтықта, жол 4–5 сағатқа созылады. 2026 жылдың шілдесінен бастап ол ЮНЕСКО-ның «Маңғыстаудың жартас мешіттері» нысанына кіреді.
Жол бойында Шопан ата жатыр — сай үстіндегі жартасқа қашалған, залы 7,1-ге 5,1 м мешіт, айналасында X–XIX ғасырлардың қорымы бар. Бекет атада зияратшыларға арналған қонақ үй бар. Мешіттің ішінде суретке түсіруге тыйым салынған, мұны алдын ала ескерген жөн.
Маусым қысқа: Бекет атада ең қолайлы айлар — сәуір, мамыр және қыркүйек, Шопан атада — сәуір мен қазан. Шілде мен тамызда екі орын да тек мүмкін айлар ретінде белгіленген, ал Бекет атада маусым айы әлі де жақсы.
Алматы маңы: жартастағы қасиетті орындар және шегесіз мешіт
Алматыдан үш орынға барып қайтуға болады, әрқайсысы бір-біріне ұқсамайды. Таңбалы — Шу-Іле тауларының шатқалындағы қола дәуірі мен орта ғасырларға жататын 5 000-ға жуық жартас суреті, қаладан 170–180 км, жолға 3–4 сағат кетеді. 2004 жылдан ЮНЕСКО нысаны, билетті мұражай-қорық сатады.
Тамғалытас — Іле бойындағы 15 тасқа салынған XVII–XVIII ғасырлардың будда бейнелері мен тибет мантралары, Алматыдан тура сызықпен 92 км, Қонаевтан тура сызықпен 22 км жерде. Ескерткіш 1981 жылдан бері қорғауда, бірақ орнында күзет бекеті жоқ.
Жаркент мешіті алысырақ, Алматыдан тура сызықпен 270 км жерде. Оны 1895 жылы қытай сәулетшісі мен ұйғыр шеберлері салған: иілген шатыр, шегесіз ағаш қаңқа, 19 м мұнара, құстар мен балықтар бейнеленген өрнектер.
Солтүстік, батыс және Қызылорда: әдейі баратын жеке орындар
Оңтүстіктен тыс жерлерде қасиетті орындар бір-бірінен алыс шашыраған, сондықтан әрқайсысына бөлек шешім қабылдау керек. Астанада Есілдің оң жағалауындағы Әзірет Сұлтан мешіті 2012 жылы ашылды, оның 51 м күмбезі елдегі ең ірі күмбез саналады. Павлодардағы 2001 жылғы Мәшһүр Жүсіп мешіті 1 500 адамды сыйғызады, мұнаралары 63 м, ал шаңырақ пішінді күмбездің астында 434 шамы бар аспашам ілулі тұр. Солтүстікте 2017 жылғы киелі тізімге Петропавлдағы Абылай хан резиденциясы да енген.
Бектау ата — Балқаштан солтүстікке қарай 60–70 км жердегі гранит массиві, шыңы 1 213–1 214 м, жартас астаулары және әулие Атабек туралы аңызбен байланысты ішінде суы бар үңгірі бар. Бұл — қаумал, сапар демалыс күндеріне есептелген.
Ақтөбеден тура сызықпен шамамен 92 км жердегі Қобда ауданындағы Абат-Байтақ — 11 қырлы дабылы мен конус пішінді күмбезі бар кірпіш кесене, айналасында 200-ден астам ойма құлпытас бар. Қызылордадан шамамен 200 км жердегі Қорқыт ата мемориалы — желмен үн шығаратын 1980 жылғы қобыз пішінді стела; оған қолайлы маусымды біз анықтай алмадық.
Қашан бару керек: барлық дерлік жерде мамыр мен қыркүйек, жаз — тек солтүстікте
Айлар бойынша жалпы көрініс қарапайым: оңтүстік пен батыста ең қолайлы кезең — көктем мен күздің басы, солтүстікте — бүкіл жаз. Қыста орындардың көбіне баруға болады, бірақ Қазығұрт, Бектау ата және Абат-Байтақ желтоқсан–ақпанда маусымнан тыс кезең ретінде белгіленген.
| Өңір | Ең қолайлы уақыт | Жазда қалай | Қыста қалай |
|---|---|---|---|
| Түркістан, Шымкент, Тараз | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | шілде–тамыз мүмкін, Түркістанда күндіз шамамен +36 °C | мүмкін; Қазығұрт қыста маусымнан тыс деп белгіленген |
| Маңғыстау | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | шілде–тамыз тек мүмкін, Бекет атада маусым айы жақсы | тек мүмкін |
| Алматы облысы | мамыр, қыркүйек; Таңбалы — сәуір–қазан | Таңбалы жақсы, Тамғалытас маусымда — жақсы, шілде–тамызда — мүмкін | мүмкін |
| Астана, Павлодар | мамыр–қыркүйек | ең қолайлы уақыт | мүмкін |
| Бектау ата, Абат-Байтақ | мамыр, қыркүйек | жақсы | маусымнан тыс |
Егер бірнеше өңірге бір ғана демалысыңыз болса, оңтүстікті мамыр не қыркүйекте аралап, солтүстіктегі мешіттерді жазға қалдырған дұрыс.
Жарияланған 100 жолдық бүкіл тізім сұранысымен бірге Қазақстанның сакралды картасы бетінде жиналған.
- Алыстағы орындарға апаратын жолдардың жағдайы: Бекет ата, Абат-Байтақ, Бектау ата, Қорқыт ата.
- Кесенелер мен мешіттердің жұмыс уақыты және келу ережелері, соның ішінде киімге қойылатын талаптар.
- Қаладан тыс қасиетті орындарға қоғамдық көліктің бар-жоғы.
- Қорқыт ата мемориалына қолайлы маусым: орынның бетінде ол анықталмаған.
- Таңбалы мұражай-қорығына және басқа да қорғалатын орындарға кіру ақысының тәртібі мен құны.