Түркістан облысында не көру керектігі мақсатыңызға байланысты: мұнда Қазақстандағы ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне алғаш енген нысан — Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұр, ал айналасында Жібек жолының қалашықтары, зиярат орындары, Қаратау таулары және термалды Сарыағаш орналасқан. Барлығы дерлік екі түйінге топтасады: Отырар мен Сауранды қоса алғанда Түркістан және Шымкент маңы. Көп орынға барудың ең қолайлы уақыты — сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан.
Облыс екі түйінге бөлінеді: Түркістан және Шымкент маңы
Сапарды тізім бойынша емес, екі негізгі тұрақ бойынша жоспарлау ыңғайлы. Түркістаннан түзу сызықпен 35–61 км радиуста Арыстан баб кесенесі, Отырар, Сауран, Ұқаш ата және Қаратау қорығы шоғырланған. Шымкенттен Сайрам, Қазығұрт, Домалақ ана, Машат шатқалы, ал одан әрі Сарыағаш пен Шардара бағыттары тарайды.
Орындардың сипаты жағынан тарих пен зиярат басым: он екі нүктенің көбі — кесенелер мен қалашықтар. Табиғат азырақ, бірақ алуан түрлі: әктас жотасы, өзен шатқалы, қорықтағы жота және үлкен су қоймасы. Сарыағаш бөлек тұр: оған көру үшін емес, емделу үшін барады.
Орындарды салыстыру: қашықтық, сапар түрі және қолайлы айлар
Кесте қай орындарды бір күнде біріктіруге болатынын, ал қайсысына бөлек сапар қажет екенін түсінуге көмектеседі. Белгіленгендерінен басқа қашықтықтар түзу сызықпен берілген; жол бұдан ұзағырақ болады.
| Орын | Бұл не | Қашықтық | Сапар түрі | Қолайлы айлар |
|---|---|---|---|---|
| Түркістан, Ясауи кесенесі | киелі орын, ЮНЕСКО | Шымкенттен 160 км | бір күн | сәуір–мамыр, қазан |
| Арыстан баб | кесене, зиярат | Түркістаннан 50 км | бір күн | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Отырар | қалашық | Түркістаннан 50 км | бір күн | сәуір, қазан |
| Сауран | қалашық | Түркістаннан 46 км | жарты күн | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Ұқаш ата | құдық пен мазар | Түркістаннан ≈35 км | демалыс күндері | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
| Қаратау қорығы | таулар, арқар | Түркістаннан 61 км | демалыс күндері | мамыр, қыркүйек |
| Сайрам | кесенелер, Исфиджаб | Шымкенттен 15 км | бір күн | мамыр, қыркүйек |
| Қазығұрт | тау, киелі орындар | Шымкенттен 34 км | бір күн | мамыр, қыркүйек |
| Домалақ ана | кесене, зиярат | Шымкенттен 60 км | бір күн | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Машат | өзен шатқалы | Шымкенттен 63 км | бір күн | мамыр–маусым, қыркүйек |
| Шардара | су қоймасы | Шымкенттен 183 км | демалыс күндері | мамыр, қыркүйек |
| Сарыағаш | термалды шипажай | Шымкенттен ≈130 км | бірнеше күн | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
Басты қорытынды: Шымкенттен түнемей-ақ Сайрамға, Қазығұртқа, Домалақ анаға және Машатқа баруға болады. Отырар мен Сауранды қосқанда Түркістанға кемінде екі күн бөліп, Түркістанның өзінде түнеген дұрыс.
Түркістан, Отырар және Сауран: басты тарихи бағыт
Облыста тек бір бағытқа ғана уақыт болса, ол — Түркістан. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі XIV ғасырдың соңында салынған, 2003 жылы ол Қазақстаннан ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне енген алғашқы нысан болды, күмбезінің диаметрі — 18,2 м.
Дәстүр бойынша зияратшылар алдымен көне Отырар маңындағы Арыстан баб кесенесіне барады — аңыз бойынша, ол Ясауидің ұстазы. Шамамен 35-ке 12 м болатын қазіргі ғимарат 1909 жылы қайта салынған. Жанында Отырар жатыр: 1219 жылы Шыңғысхан әскері қоршаған қала бүгінде биіктігі 18 м-ге дейін жететін төбе және 1969 жылдан бері қазылып жатқан кварталдар.
Сауран басқаша көрінеді: мұнаралардың, қақпалардың және жамиғ мешітінің қалдықтары сақталған 800-ге 550 м сопақша саман қабырғалар, оны көруге жарты күн жетеді. Түркістанның солтүстігіндегі Ұқаш ата — тереңдігі 22–25 м құдық пен ұзын құлпытас; бұл орын 2019 жылы ескерткіш мәртебесін алды.
Сандардағы алшақтықты ескеріңіз: Отырар үшін түзу сызықпен 50 км деген де, Түркістаннан 57 км деген де дерек кездеседі, Сауран үшін — 40–45 және 46 км. Бұл алшақтықтың себебін біз растай алмадық.
Шымкент маңы: Сайрам, Қазығұрт, Домалақ ана және Машат шатқалы
Ең жақын нүкте — түзу сызықпен шамамен 15 км жердегі Сайрам: бүгінде бұл ортағасырлық Исфиджаб орнындағы, Қожа Ахмет Ясауидің ата-анасының кесенелері тұрған Шымкенттің тұрғын алабы. Ескерткіштер IX–XVIII ғасырларға жатқызылады, ал Сайрамның 3000 жылдығы 1999 жылы аталып өтті.
Қазығұрт — ең биік нүктесі 1 768 м болатын аласа әктас жотасы, қазақ аңызы оны Нұх кемесінің тоқтаған жерімен байланыстырады. Домалақ ана — Ақбастау ауылынан 2 км оңтүстікке қарай, Балабөген аңғарындағы 1456 жылғы зират үстіне тұрғызылған биіктігі 12 м кесене. Екеуі де — тірі киелі орындар: мұнда зияратшылар келеді, сондықтан өзіңізді соған лайық ұстаған жөн.
Зиярат мәнмәтінінсіз табиғатты көргісі келетіндерге аумағы 26 971 га Сайрам-Өгем ұлттық паркінің филиалындағы Машат шатқалы лайық. Табиғи орындардың ішінде оның маусымы ең ұзақ: мамырдан қыркүйекке дейін, жазды қоса алғанда, жақсы.
Алыс бағыттар дайындықты қажет етеді
Үш орынға алдын ала жоспарламай баруға болмайды. Шардара су қоймасы — аумағы бойынша Қазақстанда үшінші, ұзындығы шамамен 80 км, ені 25 км, қыста қатпайды және Өзбекстанмен шекарада жатыр; саяхатшыларға арналған қызметтер туралы расталған дерек аз.
Қаратау қорығы жотаның орталық бөлігінде 34 300 га алып жатыр, ең биік нүктесі — 2 176 м. Мұнда қаратау арқары мекендейді, көптеген эндемик өсімдіктер өседі, бірақ бару ережелерін біз растай алмадық.
Сарыағаш — 1946 жылы мұнай іздеген геологтар тапқан, тереңдігі шамамен 1 400 м ұңғымадан шығатын 37–50 °C ыстық минералды судағы шипажай. Шипажайлардың көбі қалада емес, одан 14–16 км жердегі Көктерек кентінде орналасқан.
Көктем мен күз — барлық дерлік орынның маусымы
Сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан — барлық жерде дерлік жақсы болатын жалғыз кезеңдер. Жазда Түркістанда шілдеде күндіз шамамен +36 °C болады, сондықтан тарихи орындардың көбі шілде–тамызда тек «мүмкін» деген бағаға ие.
| Кезең | Не лайық | Не лайық емес |
|---|---|---|
| Желтоқсан–ақпан | Сарыағаш; кесенелер мен қалашықтар — мүмкін | Шардара, Қазығұрт, Машат, Қаратау |
| Наурыз | қалашықтар мен кесенелер, Сарыағаш | таулар мен шатқалға әлі ерте |
| Сәуір–мамыр | барлық тарихи орынның шыңы, Сарыағаш, мамырда — таулар мен Машат | — |
| Маусым | Машат ең жақсы маусымында, Сарыағаш, Шардара | қалашықтарға енді ыстық |
| Шілде–тамыз | Машат | ашық қалашықтар күндіз, Сарыағаш та тек «мүмкін» |
| Қыркүйек–қазан | екінші шың: киелі орындар, қалашықтар, Сарыағаш; қыркүйекте — таулар, Машат, Шардара | — |
| Қараша | Сарыағаш, Арыстан баб | орындардың көбі тек «мүмкін» |
Бір аптаны таңдай алсаңыз, қыркүйектің екінші жартысын немесе мамырдың басын алыңыз: осы апталарда тарих, таулар және шатқал үшін жақсы бағалар сәйкес келеді.
- Отырарға, Сауранға, Ұқаш атаға және Машатқа дейінгі жол қашықтықтары мен жолдардың жай-күйі: бізде негізінен түзу сызықпен өлшенген қашықтықтар бар.
- Қаратау қорығына бару ережелері және рұқсат қажет пе, жоқ па.
- Шекара маңы аймағындағы Шардара су қоймасына бару тәртібі.
- Кесенелердің жұмыс уақыты және зиярат орындарындағы киімге қойылатын талаптар.
- Ауылдағы киелі орындар мен қалашықтарға қоғамдық көліктің бар-жоғы.