Маңғыстау облысында не көретініңіз қанша күніңіз бар екеніне байланысты: Ақтаудан бір күнде Қарақия ойысына, Форт-Шевченкоға, Шерқалаға және Торыштың тас шарларына баруға болады, ал Бозжыра, Бекет-Ата мен Үстіртке екі-үш күн және жолтаңдамас көлік керек. Шөлге ең қолайлы айлар — сәуір, мамыр және қыркүйек, теңізге — шілде мен тамыз. Төменде орындар қашықтығы, сапар түрі және маусымы бойынша салыстырылған.
Маңғыстаудың он бір орны бір кестеде
Облыстағы орындар үш топқа бөлінеді: шөл ландшафтары, жер асты мешіттері және Каспий. Төмендегі қашықтықтар әр орынның бетінен алынған; «түзу сызықпен» деп көрсетілген жерде бұл картадағы есеп, ал жолмен жүретін нақты қашықтық одан ұзағырақ.
| Орын | Бұл не | Ақтаудан | Сапар түрі | Ең қолайлы айлар |
|---|---|---|---|---|
| Бозжыра | Үстірт жарқабағындағы бор «сойдақ тістер» | 298–300 км | 2–3 күн | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Бекет-Ата | Оғланды шатқалындағы жер асты мешіті | 280–285 км, 4–5 сағ | 2–3 күн | сәуір–мамыр, қыркүйек |
| Шопан-ата | X–XIX ғасырлардағы жер асты мешіті мен некрополь | түзу сызықпен шамамен 179 км | демалыс күндері | сәуір, қазан |
| Үстірт қорығы | Үстірт шыңы мен Кендірлісор ойысы | түзу сызықпен шамамен 284 км | демалыс күндері | сәуір, қазан |
| Қарынжарық | Құмдар, сорлар мен сортаңдар | түзу сызықпен шамамен 275 км | демалыс күндері | сәуір, қазан |
| Шерқала | Биіктігі 332 м жалғыз тау | 175–180 км | бір күн | мамыр, қыркүйек |
| Торыш | Диаметрі 4 м-ге дейінгі тас шарлар аңғары | 90–150 км | бір күн | мамыр, қыркүйек |
| Қарақия | Теңіз деңгейінен 132–134 м төмен ойыс | түзу сызықпен шамамен 56 км | жарты күн | сәуір, қазан |
| Форт-Шевченко | Түпқараған түбегіндегі көне қала | түзу сызықпен шамамен 121 км | бір күн | мамыр–маусым, қыркүйек |
| Ақтау жағажайлары | Жағалау жолдары мен жартастағы соқпақ | қала ішінде | бірнеше сағат | шілде–тамыз |
| Каспий итбалығы | Каспийдің эндемигі | солтүстік Каспий | — | қыс |
Бір ғана бос күніңіз болса, кестенің төменгі жартысынан таңдаңыз. Жоғарғы бес орынды облыстың оңтүстігіне жасалатын бір көпкүндік сапарға біріктірген жөн.
Ақтаудан бір күнде: Қарақия, Шерқала, Торыш және Форт-Шевченко
Қалаға ең жақыны — Қарақия ойысы, түзу сызықпен шамамен 56 км. Оның түбі теңіз деңгейінен 132–134 м төмен жатыр, бұл Қазақстан құрлығының ең төмен нүктесі, әрі ойыс арқылы Ақтау — Жаңаөзен тас жолы өтеді, сондықтан оған арнайы экспедиция қажет емес. Жарты күн бұған артығымен жетеді.
Шерқала мен Торышты біріктіру ыңғайлы: олардың арасы 50–60 км. Шерқала Шетпе ауылынан 18 км жерде тұр және әр қырынан бірде киіз үйге, бірде жатқан арыстанға ұқсайды. Торышта даланың әр жерінде диаметрі 10–15 см-ден 4 м-ге дейінгі конкрециялар шашылып жатыр. Аңғардың қорғау мәртебесі жоқ, сондықтан ондағы тәртіп тек келушілердің адалдығына байланысты.
Форт-Шевченко — мүлде басқа жанр: шөлдің орнына тарих. Түбектегі орыс бекіністері 1717 жылдан бері тұрды, 1850–1857 жылдары мұнда Тарас Шевченко айдауда болды. Қаланың маусымы шөлдегі орындарға қарағанда кеңірек: мамыр, маусым және қыркүйек ең қолайлы деп бағаланады, жанында Баутино порты бар.
Бозжыра, Бекет-Ата және Үстірт — екі-үш күндік сапар
Облыстың алыс оңтүстігі Ақтаудан 280–300 км қашықтықта жатыр, тек Бекет-Атаға дейінгі жолдың өзі 4–5 сағат алады. Сол күні қайту дегеніңіз уақыттың бәрін дерлік көлікте өткізу, сондықтан бұл орындарды әдетте түнейтін бір маршрутқа жинайды.
Бозжыраға тек жолтаңдамас көліктер жіберіледі, көлікпен кіру ақылы, ал орнында ұялы байланыс жоқ. Бекет-Ата Оғланды шатқалының бор жартасына қашалған және 2026 жылғы шілдеден бастап ЮНЕСКО-ның «Маңғыстаудың жартас мешіттері» нысанына кіреді. Оған баратын жолда Шопан-ата тұр — сайдың үстіндегі залы 7,1 × 5,1 м жер асты мешіті, айналасында зираты бар, 1982 жылдан бері ескерткіш. Бекет-Атада зиярат етушілерге арналған қонақ үй бар.
Ауданы 223 мың га Үстірт қорығы 1984 жылы құрылған және үстірт шыңы мен Кендірлісор ойысын қорғайды. Оған бару тәртібін алдын ала нақтылау керек: бұл еркін аумақ емес, қорық. Қарынжарық — тізімдегі ең аз зерттелген орын: 2 мың км² құм, сор және биіктігі 5–15 м құмдауыттар, жайылым ретінде пайдаланылады.
Қашан бару керек: шөлге көктем мен қыркүйек, теңізге шілде–тамыз
Маңғыстаудағы орындардың маусымдары бір-біріне жақын, бірақ маңызды айырмашылықтар бар. Жазда шөлде +40 °C-тан асады, ал Үстіртте күндіз +38 °C-қа жуық, сондықтан шілде мен тамыз Бозжыра, Шерқала мен Торыш үшін тек «мүмкін» деп бағаланады. Есесіне бұл — Ақтауда шомылуға болатын жалғыз уақыт. Сандармен бұл Маңғыстау ауа райы айлар бойынша талдауында көрінеді: шілдеде Бозжыра маңында 31 күннің 22-сі +35 °C пен одан жоғары, ал сәуір мен қазанда 23–24 жайлы күннен келеді.
| Уақыт | Не мүмкін болады | Не кедергі |
|---|---|---|
| Сәуір | Үстірт, Қарақия, Қарынжарық, Шопан-ата, Бекет-Ата — ең қолайлы ай | Бозжыра мен Шерқала үшін әзірге «жақсы», бірақ ең тамашасы емес |
| Мамыр | Бозжыра, Шерқала, Торыш, Бекет-Ата, Форт-Шевченко — ең қолайлы ай | Теңізге түсуге әлі ерте |
| Маусым | Форт-Шевченко ең қолайлы маусымында, жағажайлар ашылады | Шөл ыстықтың шегінде |
| Шілде–тамыз | Ақтау жағажайлары, су шамамен +18 °C | Шөлде +40 °C-тан асады |
| Қыркүйек | Бозжыра, Шерқала, Торыш, Бекет-Ата, Форт-Шевченко — қайтадан ең қолайлы ай | — |
| Қазан | Үстірт, Қарақия, Қарынжарық, Шопан-ата — ең қолайлы ай | Бозжыра мен Торыш енді «мүмкін» |
| Қараша–наурыз | Бекет-Ата, Шопан-ата және Қарақия «мүмкін» деп бағаланады | Бозжыра, Шерқала, Торыш маусымнан тыс |
Барлығына бір ғана уақыт керек болса, мамырдың ортасын немесе қыркүйекті таңдаңыз. Сәуір мен қазан бор қалдық тауларынан гөрі Үстірт пен ойыстарға қолайлырақ.
Жолда не кедергі болады: байланыс, көлік және киелі орындардың ережесі
Ең жиі кедергі — көлік. Бозжыраға тек жолтаңдамас көлік өтеді, ал орнында ұялы байланыс жоқ, сондықтан маршрут пен нүктелерді алдын ала жүктеп алып, туыстарыңызға сапар жоспарын қалдырыңыз.
Екіншісі — ыстық. Шілдеде шөлге бару күннің ең ыстық сағаттарын көлікте немесе көлеңкесіз өткізу деген сөз: шыңдарда да, Торышта да бой тасалайтын жер жоқ.
Үшіншісі — жер асты мешіттері. Бекет-Ата мен Шопан-ата — жұмыс істеп тұрған киелі орындар, Бекет-Атаның ішінде түсірілім жүргізуге тыйым салынған. Киім мен жүріс-тұрысты экскурсияға емес, зияратқа лайықтап таңдаған дұрыс.
Каспий: Ақтау жағажайлары және жазда мұнда болмайтын итбалық
Маңғыстаудың теңіз бөлігінің маусымы қысқа. Ақтау жағажайлары қала бойымен созылады, жағалау жолы шамамен 5 км, жартастың үстімен ағаш соқпақ бар; шамамен мамырдың соңынан қыркүйекке дейін шомылады, су орта есеппен шамамен +18 °C.
Каспий итбалығы — осы теңіздегі жалғыз итбалық. Ол солтүстік Каспийдің мұзында қыстайды және күшіктейді, күшіктері қаңтардың соңы мен ақпанда туады, жазда аңдар оңтүстікке кетеді. Популяциясы жүз жылда 90%-дан астам азайды, 2020 жылдан бері түр Қазақстанның Қызыл кітабына енген. Оны облыс жағалауында нақты қай жерде және қашан көруге болатыны белгісіз.
- Ағымдағы маусымда Бозжыраға, Бекет-Атаға және Үстіртке баратын жолдардың жағдайы
- Бозжыраға көлікпен кіру ақысының нақты мөлшері және оны қай жерде төлейтіні
- Үстірт қорығына бару ережелері және рұқсатнама қажет пе
- Шетпе мен Бекет-Ата арасындағы маршрутта жанармай құю бекеттері мен су бар ма
- Маңғыстау жағалауында Каспий итбалығын нақты қай жерден көруге болады