Қазақстан петроглифтерін Алматыдан солтүстікке және солтүстік-шығысқа қарай орналасқан үш жерде көру оңай: Тамғалы, Тамғалы-Тас және Ешкіөлмес. Тамғалы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енген, Тамғалы-Тас қалаға ең жақын, ал Ешкіөлмеске бөлек ұзақ сапар қажет. Тамғалы-Тасқа барудың ең қолайлы уақыты — сәуір–мамыр және қыркүйек; Тамғалы мен Ешкіөлмес бұл айларда «жақсы» деп бағаланған.
Үш жер және үш түрлі дәуір
Бұл жерлердің басты айырмашылығы — суреттердің жасы. Тамғалыда және Ешкіөлмес жотасында қола дәуірінің суреттері қашалған, Тамғалыда орта ғасырлардың суреттері де бар. Тамғалы-Тас бейнелері жасырақ: бұл XVII–XVIII ғасырлардың буддалық бейнелері мен тибет мантралары, олар 1677–1771 жылдармен белгіленген.
Ауқымы жағынан да бұл жерлер әртүрлі. Тамғалыда 5 000-ға жуық петроглиф, Ешкіөлместе 4 000-нан астам сурет бар, ал Тамғалы-Таста ою шамамен 15 тасқа түсірілген. Егер сізді даланың көне өнері қызықтырса, алғашқы екеуін таңдаңыз. Өзен жағасындағы буддалық мұраны көргіңіз келсе, Іле бойына барыңыз.
Салыстыру: қашықтық, жасы, мәртебесі
Кестеден көрініп тұрғандай, таңдау қанша уақытыңыз бар екеніне байланысты. Тамғалы-Тас — қысқа сапар, Тамғалы толық күнді алады, ал Ешкіөлмес — бөлек сапар.
| Тамғалы-Тас | Тамғалы | Ешкіөлмес | |
|---|---|---|---|
| Қайда | Іле жағасы, Қонаев маңы | Шу-Іле тауларындағы шатқал | Ешкіөлмес жотасы, Ақсу ауданы, Жетісу |
| Алматыдан | түзу сызықпен шамамен 92 км | 170–180 км, жолда 3–4 сағат | қашықтығы расталмаған |
| Жасы | 1677–1771 жылдар | қола дәуірі — орта ғасырлар | қола дәуірі |
| Сурет саны | оюы бар 15-ке жуық тас | 5 000-ға жуық | 4 000-нан астам |
| Мәртебесі | 1981 жылдан қорғалады, күзет бекеті жоқ | 2004 жылдан ЮНЕСКО, музей-қорық | 1998 жылдан ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімі |
| Пішімі | бір күндік | бір күндік | алыс сапар |
Тамғалы-Тасқа дейінгі қашықтық түзу сызықпен берілген. Тамғалы сипаттамасында 170–180 км көрсетілген, бірақ бұл түзу сызықпен бе, әлде жолмен бе — нақтыланбаған, сондықтан жолдағы уақытқа сүйеніңіз: бір жаққа 3–4 сағат.
Тамғалы — бір ғана жерге барсаңыз
Тек бір жерге бара алсаңыз, Тамғалыны таңдаңыз. Бұл үшеуінің ішіндегі ең ірі шоғыр — 5 000-ға жуық сурет, әрі ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне 2004 жылдан енген жалғыз жер. Суреттер қола дәуірінен орта ғасырларға дейінгі ұзақ кезеңді қамтиды, сондықтан бір барғанда бірнеше дәуірді көресіз.
Бұл таңдаудың құны — уақыт. Алматыдан жол бір жаққа 3–4 сағат алады, билетті орнында музей-қорықтан сатып аласыз. Ерте шығыңыз: аралаумен бірге бұл бүкіл күнді алады.
Тамғалы-Тас — ең жақын әрі ең жас
Тамғалы-Тас — үшеуінің ішіндегі ең қолжетімдісі: Алматыдан түзу сызықпен шамамен 92 км, Қонаевтан түзу сызықпен шамамен 22 км. Будда бейнелері мен тибет мәтіндері Іле жағасындағы жартастарға ойылған.
Оны Тамғалымен шатастырмаңыз: атаулары ұқсас, бірақ бұлар әр дәуірдің әр түрлі жерлері. Бұл жер 1981 жылдан қорғалады, алайда онда тұрақты күзет бекеті жоқ, кіру еркін. Оны қасиетті орын ретінде құрметтеңіз: бұл буддалық бейнелер, ал орнында тәртіпті қадағалайтын ешкім жоқ.
Ешкіөлмес — алыс сапарға дайын адамдарға
Тамғалыда болып, көбірек көргіңіз келсе, Ешкіөлместі таңдаған жөн. Жетісудың Ақсу ауданындағы жота жартастарында қола дәуірінің 4 000-нан астам петроглифі сақталған. Суреттерден көне адамдардың киімі мен құрал-саймандарын ажыратуға болады. Маңында қорғандар мен ескі тұрақтардың іздері бар.
Жота 1998 жылдан ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімінде. Бұл бір күндік емес, алыс сапар. Қашықтықты, жолды және орнындағы инфрақұрылымды біз растай алмадық. Оны Жетісу бойынша бөлек сапар ретінде жоспарлаңыз.
Қашан бару керек: көктем және қыркүйек
Тамғалы-Тасқа барудың ең қолайлы уақыты — сәуір–мамыр және қыркүйек; Тамғалы мен Ешкіөлмес бұл айларда «жақсы» деп бағаланған. Жазда Тамғалыға бару ыңғайлы: онда «жақсы» бағасы сәуірден қазанға дейін сақталады. Қарашадан наурызға дейін үш жер де тек «мүмкін» деп бағаланған.
| Ай | Тамғалы-Тас | Тамғалы | Ешкіөлмес |
|---|---|---|---|
| Сәуір–мамыр | ең қолайлы уақыт | жақсы | жақсы |
| Маусым | жақсы | жақсы | жақсы |
| Шілде–тамыз | мүмкін | жақсы | мүмкін |
| Қыркүйек | ең қолайлы уақыт | жақсы | жақсы |
| Қазан | жақсы | жақсы | жақсы |
| Қараша–наурыз | мүмкін | мүмкін | мүмкін |
Бір маусымда екі-үш жерді аралағыңыз келсе, мамырды немесе қыркүйекті таңдаңыз: бұл айларда үшеуі де «жақсыдан» төмен бағаланбаған. Ешкіөлмеске шығар алдында ауа райын бөлек тексерген жөн.
- Алматыдан Ешкіөлмес жотасына дейінгі қашықтық пен жол
- Тамғалы музей-қорығының билет бағасы мен жұмыс уақыты
- Бұл жерлерге қоғамдық көлік бар ма
- Ешкіөлмеске бару үшін билет немесе рұқсат керек пе
- Тамғалы-Тас пен Ешкіөлместе су, көлеңке және дәретхана бар ма