Қазақстан кесенелері мен Жібек жолының ежелгі қалалары: қайда және қашан бару керек

Қазақстанның басты кесенелері оңтүстікте шоғырланған. Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұр: ол — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген еліміздегі алғашқы нысан (2003). Одан бірнеше ондаған шақырым жерде Арыстан баб, Отрар және Сауран жатыр, сондықтан оларды бір сапарға біріктіру ыңғайлы. Төменде нені таңдау керегі, қай қаладан шығу керегі және қай айларда бару керегі жазылған.

Түркістан және оның маңы — басты түйін

Егер сапарыңыз біреу ғана болса, оны Түркістан арқылы жоспарлаңыз. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі XIV ғасырдың соңында салынған, күмбезінің диаметрі 18,2 м. Қаланың маңында үш орын бар: Ясауидің ұстазының кесенесі, Отрар қалашығы және Сауран қалашығы.

Арыстан баб ежелгі Отрардың іргесінде, Түркістаннан түзу сызықпен шамамен 50 км жерде тұр. Дәстүр бойынша зиярат етушілер мұнда Ясауиге барар алдында келеді, сондықтан бағыттың реті алдын ала белгілі. Қазіргі ғимараттың өлшемі шамамен 35×12 м, ол 1909 жылы қайта салынған және 1982 жылдан бері қорғауда.

Отрар 1219 жылы Шыңғыс ханның қоршауына төтеп берген, ал XIX ғасырда иесіз қалған. Бүгінде бұл — биіктігі 18 м-ге дейін жететін, кварталдары қазып ашылған төбе; мұнда қазба жұмыстары 1969 жылдан жүргізіліп келеді. Отрарға дейінгі қашықтық әр бетте әртүрлі көрсетілген: Түркістаннан 57 км және түзу сызықпен 50 км. Жолға кететін уақытты біз растай алмадық.

Сауран — көлемі 800-ге 550 м болатын сопақша қамал қабырғасы, мұнда мұнаралардың, қақпалардың және жамиғ мешітінің қалдықтары сақталған; Түркістаннан түзу сызықпен 46 км жерде. Оны аралауға жарты күн жетеді.

Шымкент пен Тараздан қысқа сапарлар

Үш қасиетті кесенені түнемей-ақ көруге болады. Сайрам бүгінде Шымкенттің құрамына тұрғын алап ретінде кіреді. Ол ортағасырлық Испиджабтың орнында тұр, мұнда Қожа Ахмет Ясауидің ата-анасының кесенелері бар. 1999 жылы мұнда қаланың 3000 жылдығы атап өтілді. Осында Домалақ ананың жұбайының 1996–1998 жылдары салынған Бәйдібек ата кесенесі де бар.

Домалақ ана — Бәйдібектің жұбайының қабірі үстіндегі биіктігі 12 м кесене, Шымкенттен түзу сызықпен шамамен 60 км жерде, Қаратаудың оңтүстік беткейінде. Айша бибі Тараздан түзу сызықпен 15 км жерде орналасқан. Бұл — XI–XII ғасырлардағы, өлшемі 7,6×7,6 м шағын шаршы кесене, ол 60-тан астам өрнегі бар ойма терракотамен қапталған. Тараздан мұнда әлі күнге дейін той көліктері келеді.

Домалақ ана мен Айша бибі — ашық аспан астындағы мұражай емес, қазір де зиярат етілетін орындар. Уақыт пен суретке түсіруді жоспарлағанда мұны ескеріңіз.

Салыстыру: нені таңдау керек

Кестеде осы топтаманың негізгі орындары жинақталған. Егер Шымкентті негіз етіп алсаңыз, алғашқы жеті жол еліміздің оңтүстігіне қатысты. Қалғандары бөлек бағытты қажет етеді.

Даланың алыс ескерткіштері — бөлек сапар

Ұлытауды, Сарайшықты және Қорқыт атаны оңтүстік бағытқа сыйғызу мүмкін емес. Ұлытау — Сарыарқаның оңтүстік-батысындағы ұзындығы 200 км гранит тау жотасы; мұнда биіктігі 1131 м Ақмешіт шыңы, Жошы хан кесенесі және петроглифтер бар. Оған апаратын жолды алдын ала нақтылау қажет. Қарашадан наурызға дейін маусым жабық.

Сарайшық, Алтын Орданың «Кіші Сарайы», Жайықтың (Оралдың) оң жағалауында тұрған. Бүгінде мұнда ашық аспан астында қазып ашылған қала, биіктігі 14 м Хандар пантеоны және 2023 жылы ашылған келушілер орталығы бар. Қызылорда облысындағы Қорқыт ата мемориалы — желмен үн шығаратын қобыз пішінді стела. Бұл — «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» тасжолының бойындағы зиярат орны.

Егер сізге кесенелерден гөрі қорғандар қызық болса

Тарихтың ең көне қабаты — сақ қорғандары, олар еліміздің шығысында жатыр. Алматыдан 50–55 км жердегі Есік маңындағы Есік қорғаны 1969–1970 жылдардағы олжасымен белгілі: 4000-нан астам алтын әшекейі бар киіммен жерленген мәйіт табылған. Жанында «Есік» мұражай-қорығы күн сайын 9:00-ден 18:00-ге дейін жұмыс істейді.

Бесшатыр — Алтынемел саябағының ішіндегі б. з. д. VI–IV ғасырларға жататын 31 қорған, ең үлкенінің биіктігі 17 м. Бұқтырма бойындағы Берел қорғандарын маусым–тамызда көрген дұрыс: олардың мәңгі тоңында ағаш, киіз және жылқы мумиялары сақталған.

Қашан бару керек: шілдеде емес, көктем мен күзде

Оңтүстікке сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан қолайлы. Осы аймақтағы орындардың барлығына дерлік ең жақсы кезең дәл осы айлар. Түркістанда шілдеде күндіз шамамен +36 °C болады, ал Отрар мен Сауран — ашық дала. Маусымнан тамызға дейін сапар мүмкін, бірақ ауыр өтеді.

Қыста оңтүстіктегі кесенелерге баруға болады, алайда бірде-бір бетте қыс жақсы маусым ретінде көрсетілмеген. Ұлытау мен Берел үшін қыс жабық, ал оларға баруға болатын мерзім тарлау: мамыр–қыркүйек және маусым–тамыз.

Бағытты қай қаладан құру керек

Негізгі қала не үлгеретініңізді анықтайды. Кестеден бір сапарда ең көп орынды Шымкент пен Түркістан беретіні көрініп тұр.

Жалпыұлттық тізімге қай кесенелер кіретіні Қазақстанның сакралды картасы бетінде көрінеді.

Тоғыз қалашықты орнында не көрінетіні бойынша салыстыру Қазақстанның ежелгі қалалары таңдамасында бар.