Мұнда сөз болатын Қазақстанның ерекше жерлері басты туристік бағыттарда жоқ: олар — облыс орталықтарынан бірнеше сағаттық жердегі қорғандар, қасиетті орындар, тұзды көлдер мен шөл үстірттер. Біз 13 бағытты жинап, оларды қашықтығы мен маусымы бойынша салыстырдық және сапарға орнында не кедергі болатынын белгіледік. Бірден ескертейік: ешбір жер үшін келушілердің нақты санын растай алмадық, сондықтан «көп адамсыз» дегеніміз өлшенген тыныштықты емес, қашықтық пен дамыған инфрақұрылымның жоқтығын білдіреді.
Қалай таңдау керек: қашықтық, маусым және орнында не күтіп тұр
Бұл жерлер үшін басты сүзгі — қашықтық емес, дайындық. Қызғылт Көбейтұз көлі ешқандай инфрақұрылымы жоқ далада жатыр, Киін-Кіріш маңындағы ақ балшықты жолдар жаңбырдан кейін жүргісіз болады, ал Индердің қасында борат карьерлері жұмыс істейді. Мұнда жоспардағы бір қателік үшін бір күндік жол текке кетеді.
Екінші сүзгі — сапардың түрі. Шерқала, Бесшатыр, Аманқарағай мен Бартоғайды жақын қаладан бір күнде көріп қайтуға болады. Берел, Үстірт, Ботай мен Киін-Кіріш демалыс күндеріне немесе ұзақ сапарға лайық.
Салыстыру: қашықтық, жердің түрі және ең қолайлы айлар
Кесте жыл мезгілі мен уақыт қорына сай келмейтін жерлерді тез екшеуге көмектеседі. Қашықтықтар түзу сызықпен көрсетілген, тек Шерқалада қаладан жолдың шамамен ұзындығы берілген, ал Шайтанкөл мен Ұқаш атада қашықтықтың түрі нақтыланбаған.
| Орын | Қай қаладан | Қашықтық | Бұл не | Ең қолайлы айлар |
|---|---|---|---|---|
| Ботай | Көкшетау | түзу сызықпен ≈117 км | энеолит қонысы | маусым–тамыз |
| Шайтанкөл | Қарқаралы | шамамен 5 км | граниттер арасындағы көл | маусым–тамыз |
| Көбейтұз | Астана | түзу сызықпен 158 км | қызғылт тұзды көл | маусым, тамыз |
| Бесшатыр | Алматы | түзу сызықпен ≈131 км | сақ қорғандары | мамыр, қыркүйек |
| Индер | Атырау | түзу сызықпен 140 км | тұзды көл, карст | мамыр, қыркүйек |
| Шерқала | Ақтау | 175–180 км | әктас тау | мамыр, қыркүйек |
| Шопан ата | Ақтау | түзу сызықпен ≈179 км | жер асты мешіті | сәуір, қазан |
| Үстірт | Ақтау | түзу сызықпен ≈284 км | үстірттегі қорық | сәуір, қазан |
| Берел | Өскемен | түзу сызықпен 278 км | мәңгі тоңдағы қорғандар | маусым–тамыз |
| Киін-Кіріш | Өскемен | түзу сызықпен 243 км | түрлі түсті балшық жарлар | мамыр, қыркүйек |
| Алаша хан | Жезқазған | түзу сызықпен ≈66 км | кірпіш кесене | мамыр, қыркүйек |
| Аманқарағай | Қостанай | түзу сызықпен 88 км | даладағы қарағайлы орман | маусым–тамыз |
| Ұқаш ата | Түркістан | ≈35 км | құдық пен мазар | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан |
Жерлер екі топқа бөлінетіні көрініп тұр: солтүстік пен шығыстағылар жазда жақсы, батыс пен оңтүстіктегілер — көктем мен күзде. Оларды бір сапарға біріктіру қиын.
Қорғандар мен ежелгі қоныстар: біздің заманымызға дейінгі 3700 жылдан бастап
Археологияға құмар болсаңыз, ең мықты таңдау осы. Иманбұрлық бойындағы Ботай біздің заманымызға дейінгі 3700–3100 жылдармен мерзімделеді, онымен жылқыны алғаш қолға үйрету туралы дау байланысты. Ескеріңіз: бұл — келушілерге дайындалған нысан емес, қазылған ескерткіш, орнында не көруге болатынын біз растай алмадық.
Бесшатыр — біздің заманымызға дейінгі VI–IV ғасырлардағы 31 сақ қорғаны, диаметрі шамамен 105 м болатын ең биігі 17 м-ге көтеріледі. Қорым Алтынемел паркінің ішінде орналасқан, сондықтан парктің кіру ережелері сізге де қатысты.
Бұқтырма үстіндегі террасада жатқан Берел қорғандары мәңгі тоң ағашты, киізді, теріні және жылқы мумияларын сақтап қалғанымен әйгілі. Онда жүзден астам қорған бар, 2008 жылдан бері бұл — мұражай-қорық. Өскеменнен түзу сызықпен 278 км, сондықтан демалыс күндерін түгел арнаңыз.
Қасиетті орындар: жартастағы мешіт, құдық және даладағы кесене
Іріктемедегі үш жер — тәу етілетін қасиетті орындар, онда мешіттегідей немесе зираттағыдай өзіңізді ұстау керек. Маңғыстаудың оңтүстігіндегі Шопан ата — сай үстіндегі жартасқа қашалған, залы 7,1 × 5,1 м жер асты мешіті және оның айналасындағы X–XIX ғасырлардың қорымы. 1982 жылдан бері бұл қорғалатын ескерткіш.
Қаратау баурайындағы, Түркістаннан шамамен 35 км жердегі Ұқаш ата — ұзын құлпытас пен тереңдігі 22–25 м құдық. Аңыз бойынша, одан толы шелекті тек күнәсіз адам ғана тартып шығара алады. Мұнда зиярат етушілер келеді, сондықтан мереке күндері адам күткеніңізден көп болуы мүмкін.
Малшыбай ауылының қасындағы Алаша хан кесенесі — кілемге ұқсас өрнегі бар, күйдірілген кірпіштен салынған он метрлік ғимарат. Дереккөздер оның мерзімі жайлы әртүрлі айтады: бірі X ғасырға, енді бірі XVI ғасырға жатқызады.
Курортқа ұқсамайтын көлдер
Ерейментау маңындағы Көбейтұз — ауданы 6,9 км², тереңдігі шамамен 20 см, суының тұздылығы 334 г/л тұзды көл. Жылы әрі шуақты айларда суы қызғылт түске енуі мүмкін, бірақ түсіне кепілдік жоқ. Жағасында даладан басқа ештеңе жоқ.
Қарқаралы түбіндегі Шайтанкөл өте кішкентай, шамамен 60 × 40 м, қарағайлы орманның ішінде жатыр. Оны 1905 жылы суға тасталған крест туралы аңыз арқылы біледі.
Атыраудың солтүстігіндегі Индер — тұз күмбездері мен карст шұңқырлары бар төбелер қоршаған, теңіз деңгейінен 52 м-ге дейін биіктіктегі тұзды көл. Қасында жұмыс істеп тұрған карьерлер бар, кейбір учаскелерге кіру мүмкіндігін алдын ала анықтау керек.
Маңғыстау мен Үстірт: маусымды қате таңдау қымбатқа түсетін шөл
Батыста іріктемедегі ең әсерлі көріністер де, ең қатал жағдай да бар. Шерқала — Шетпеден 18 км жердегі, теңіз деңгейінен 332 м биіктіктегі жалғыз әктас тау: бір жағынан киіз үйге, екінші жағынан жатқан арыстанға ұқсайды. Одан Торышқа дейін 50–60 км. Жазда онда +40 °C-тан асады.
Үстірт қорығы үстірттің шетін және Кендірлісор ойпатын қорғайды, ауданы 223 мың га, 1984 жылы құрылған. Жазда күндіз онда 38 °C-қа жуық, сондықтан сапарға қолайлы кезең — сәуір мен қазан. Бұл — қорық, сондықтан келу тәртібін жолға шықпас бұрын анықтау керек.
Қашан бару керек: мамыр мен қыркүйек тізімнің көбін қамтиды
Жылына бір ғана мүмкіндігіңіз болса, мамыр не қыркүйекті таңдаңыз: бұл айларда Бесшатырдан Киін-Кірішке дейін барлық жерде дерлік жақсы немесе тамаша. Шілде мен тамыз солтүстік пен шығысқа жарайды, бірақ батыста бұл аптап кезі.
| Кезең | Қайда бару керек | Неден аулақ болу керек |
|---|---|---|
| Сәуір | Үстірт, Шопан ата, Ұқаш ата | солтүстік көлдердің маусымы әлі басталмаған |
| Мамыр | Бесшатыр, Индер, Шерқала, Киін-Кіріш, Алаша хан | — |
| Маусым–тамыз | Ботай, Берел, Көбейтұз, Шайтанкөл, Аманқарағай | Үстірт, Шерқала (аптап) |
| Қыркүйек | Бесшатыр, Индер, Шерқала, Киін-Кіріш, Алаша хан | — |
| Қазан | Үстірт, Шопан ата, Ұқаш ата | Берел, Ботай — маусымның соңы |
| Қыс | тізімнен ештеңе дерлік | жерлердің көбі |
Қыста бұл іріктеме дерлік жарамайды. Ерекшелік — Каспий итбалығы: оның күшіктері қаңтардың соңы мен ақпанда солтүстік Каспийдің мұзында пайда болады, бірақ оларды көру мүмкіндігін біз растай алмадық.
Орнындағы қауіптер: өрт, балшық, аптап және жабық аймақтар
Әр жердің дерлік өз нақты қаупі бар. Қарағайлы ормандарда басты қатер — өрт: ауданы шамамен 320 км² Аманқарағайда 2022 жылы ірі өрт болды, ал «Семей орманы» резерватында өрт қаупі үнемі жоғары. Аманқарағайдың шығу тегі туралы да дереккөздер даулы: бір нұсқа бойынша, орманды 1915 жылдан бастап құм дауылдарына қарсы қолмен отырғызған.
Киін-Кіріш құрғақ ауа райын талап етеді, Индер — карьерлерге байланысты кіру мүмкіндігін нақтылауды, Үстірт пен Шерқала — жазғы сапардан бас тартуды. Көбейтұз бен Ботайда ешқандай инфрақұрылым жоқ, сондықтан су мен қажеттінің бәрін өзіңізбен алып жүруге тура келеді.
- Әр айдағы келушілердің нақты саны: бұл жерлерде адам қаншалықты аз екенін біз растай алмадық.
- Тамғалыдан басқа жерлердің көбіне дейінгі жолдың жай-күйі мен жүру уақыты.
- Үстірт қорығына келу тәртібі және Бесшатырға бару үшін Алтынемел паркіне кіру шарттары.
- Ботайдың орнында не көруге болатыны және онда келушілерге арналған нысандар бар-жоғы.
- Аманқарағай мен «Семей орманында» өрт қаупіне байланысты қолданыстағы шектеулер.