Тараздан қайда баруды ойласаңыз, қаланың өзі мен маңынан бастаңыз: үш тарихи ескерткіш орталықтан түзу сызықпен 1–5 км жерде, ал Айша бибі кесенесі 15 км жерде орналасқан. Әрі қарай таңдау бос уақытыңызға байланысты: Машат шатқалы, Қазығұрт пен Сайрамды бір күнде көріп қайтуға болады, ал Түркістан мен Отырарды, Сауранды демалыс күндеріне қалдырған дұрыс. Барлық дерлік жерде маусымның шыңы сәуір–мамыр мен қыркүйек–қазанға келеді.
Тараздың өзінде: бір күндегі үш ескерткіш
Қарахан кесенесін, Ежелгі Таразды және Тектұрмасты қаладан шықпай-ақ бір күнде аралап шығуға болады. Қарахан кесенесі орталықтан түзу сызықпен шамамен 1 км жерде, қаланың батыс шетінде тұр; бұл – XI ғасырдың зираты, бірақ бүгін көретін ғимарат негізінен 1906 жылы, ішінара ескі кірпіштен қайта салынған.
Ежелгі Тараз дәл орталықтың астында, бұрынғы Жасыл базардың орнында жатыр. Қазба жұмыстары үшін базарлар бұл жерден 2012–2014 жылдары көшірілді, ал 2019 жылы жанынан мұражайы бар жаяу жүргіншілер көшесі ашылды. Қала XI–XII ғасырларда Қарахандар мемлекетінің астанасы болған және 1220 жылы моңғол шапқыншылығы кезінде өртеніп кеткен. Жұмыс уақыты мен кіру шарттарын біз растай алмадық.
Тектұрмас – Талас өзенінің оң жағалауындағы төбе басындағы кесене, түзу сызықпен шамамен 5 км жерде. Жергілікті халық оны әулие Сұлтан Махмұд ханның бейіті деп санайды; қазіргі ғимарат 1935 жылы бұзылған кесененің орнына 2001–2002 жылдары салынған. Үш орынның бәрі де қасиетті, сондықтан киім мен жүріс-тұрыс саябақта серуендеуге емес, зиярат етуге лайық болуы керек.
Айша бибі: қала сыртына ең жақын сапар
Жарты күн бос уақыт болса, аттас ауылдың жанындағы Айша бибі кесенесіне барыңыз, ол түзу сызықпен шамамен 15 км жерде. Бұл – XI–XII ғасырлардағы 7,6-ға 7,6 м шаршы құрылыс, 60-тан астам өрнегі бар ойылған терракотамен қапталған. Мұнда әлі күнге дейін Тараздан той көліктері келеді, сондықтан демалыс күндері кесене маңы көбіне адамға толы болады.
Маусымдық бағалар бойынша мұнда шың мамыр мен қыркүйекке келеді, ал сәуір мен қазан сәл төмен бағаланады. Қарахан кесенесі мен Айша бибіні билеушінің қалыңдығы туралы бір аңыз байланыстырады, сондықтан оларды бір күнде көрген қисынды.
Орындарды қашықтығы мен маусымы бойынша салыстыру
Кесте артығын тез іріктеуге көмектеседі: қашықтықтар Тараздан түзу сызықпен есептелген, жол әрқашан ұзағырақ. Сапар форматы – дайын маршрут емес, алыс-жақындыққа қарай берілген бағдар.
| Орын | Тараздан түзу сызықпен | Не нәрсе | Маусым шыңы | Формат |
|---|---|---|---|---|
| Қарахан кесенесі | 1 км | XI ғасыр зираты, 1906 ж. қайта салынған | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | екі-үш сағат |
| Ежелгі Тараз | 2 км | қала орталығы астындағы қалашық | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | екі-үш сағат |
| Тектұрмас | 5 км | Талас үстіндегі төбедегі кесене | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | екі-үш сағат |
| Айша бибі | 15 км | XI–XII ғғ. терракота кесене | мамыр, қыркүйек | жарты күн |
| Машат шатқалы | 97 км | Сайрам-Өгем ұлттық паркіндегі шатқал | мамыр–маусым, қыркүйек | бір күн |
| Мойынқұм | 117 км | құмды шөл | сәуір–мамыр, қыркүйек | демалыс күндері |
| Домалақ ана | 138 км | биіктігі 12 м кесене | сәуір–мамыр, қыркүйек | бір күн |
| Сайрам | 147 км | Испиджаб орнындағы кесенелер | мамыр, қыркүйек | бір күн |
| Қазығұрт | 170 км | әктас жотасы, 1 768 м | мамыр, қыркүйек | бір күн |
| Сарыағаш | 241 км | минералды су шипажайлары | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | бірнеше күн |
| Отырар | 250 км | қалашық, биіктігі 18 м-ге дейінгі төбе | сәуір, қазан | демалыс күндері |
| Арыстан баб | 253 км | Ясауи ұстазының кесенесі | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | демалыс күндері |
| Түркістан | 255 км | Ясауи кесенесі, ЮНЕСКО | сәуір–мамыр, қазан | демалыс күндері |
| Сауран | 300 км | 800 × 550 м қалашық | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | демалыс күндері |
20 км-ден жақын жерлердің бәрі кез келген маусымда қысқа сапарларға жарайды. 200 км-ден алыс жерлерге тек түнеп қайтуды көздеп барған жөн.
Шымкент жаққа: бір күндік шатқал, тау және қасиетті орындар
Төмендегі төрт орын әдетте Шымкенттен бір күндік сапар ретінде сипатталады. Машат шатқалы – аумағы 26 971 га Сайрам-Өгем ұлттық паркі филиалындағы тау өзенінің шатқалы, Тараздан түзу сызықпен шамамен 97 км жерде. Бұл іріктемедегі суы да, тауы да бар жалғыз нұсқа, әрі маусымы ең кеш: мамыр, маусым және қыркүйек жақсы, ал қаңтар, ақпан мен желтоқсанда баруға кеңес берілмейді.
Қазығұрт – ең биік нүктесі 1 768 м болатын аласа жота, қазақ аңызы оны Нұх пайғамбардың кемесімен байланыстырады; оның қасиетті орындарына жыл сайын зиярат етушілер келеді. Сайрам – Сайрамсу өзенінің бойындағы бұрынғы ауыл, қазір Шымкенттің тұрғын алабы, ортағасырлық Испиджабтың орнында тұр, мұнда Қожа Ахмет Ясауидің ата-анасының кесенелері бар. Биіктігі 12 м Домалақ ана кесенесі Балабөген аңғарында, Ақбастау ауылынан 2 км оңтүстікте, 1456 жылмен белгіленген бейіттің үстінде тұр.
Түркістан, Отырар, Сауран және Арыстан баб: демалыс күндеріне
Тараздан шығатын тарихқа ең бай маршрут – Түркістан төңірегіндегі орындар тізбегі, бірақ оған дейін түзу сызықпен шамамен 255 км, сондықтан түнемей болмайды. Күмбезінің диаметрі 18,2 м болатын XIV ғасырдың соңындағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Қазақстандағы алғашқы нысан болды.
Дәстүр бойынша зиярат етушілер алдымен ежелгі Отырар маңындағы Арыстан баб кесенесіне барып, содан кейін ғана Ясауиге аттанады. Отырардың өзі – биіктігі 18 м-ге дейінгі төбесі бар қалашық, оны 1219 жылы Шыңғыс хан қоршауға алған; қазба жұмыстары 1969 жылдан бері жүріп келеді. Сауран – мұнаралары, қақпалары мен жамиғ мешітінің қалдықтары сақталған 800-ге 550 м сопақ саман қорған, Түркістаннан түзу сызықпен шамамен 46 км жерде.
Жазда бұл сапар ауыр: Түркістанда шілдеде күндіз шамамен +36 °C, ал маусым–тамызда төрт орынның бәрінің маусымдық бағасы төмен. Оны сәуір–мамырға немесе қыркүйек–қазанға жоспарлаңыз. Отырар үшін шың – сәуір мен қазан.
Қаладан алыстағы табиғат: құм, жота және су қоймасы
Мойынқұм құмы Тараздан түзу сызықпен шамамен 117 км жерде жатыр. Шөл Шу аңғарынан Қаратау мен Қырғыз Алатауы жоталарына қарай 500 км-ге созылып, 37 500 км² алқапты алып жатыр, құм жалдары 70 м-ге дейін көтеріліп, сексеуілге оранған. Маршруттар мен кіреберіс жолдарды біз растай алмадық, сондықтан тек тексерілген жоспармен әрі тек көктемде немесе қыркүйекте барған жөн.
Қаратау қорығы (34 300 га, ең биік нүктесі 2 176 м) қаратау арқарымен және эндемик өсімдіктерімен белгілі, бірақ келу ережелерін алдын ала анықтау керек. Ұзындығы шамамен 80 км Шардара су қоймасы Өзбекстанмен шекарада жатыр және қыста қатпайды; жағалауға шығу шарттарын да жолға шықпай тұрып нақтылаған дұрыс. Екі орын да түзу сызықпен 230 км-ден алыс, бұлар – демалыс күндеріне арналған сапарлар.
Қашан бару керек: барлық дерлік орынға көктем мен күз
Көп орын көктем мен күзде жоғары баға алады, ал шілде мен тамыз барлық жерде дерлік әлсіз. Екі ерекшелік бар: Машат шатқалы маусымда да жақсы, ал Сарыағаш қыста да таңдауға жарайды.
| Жыл мезгілі | Не таңдау керек | Неге |
|---|---|---|
| Қыс (желтоқсан–ақпан) | Сарыағаш, Тараздағы ескерткіштер | шипажайлардың бағасы «жақсы», Машат пен Қазығұрт ұсынылмайды |
| Көктем (сәуір–мамыр) | бәрі, Мойынқұм мен Отырарды қоса | барлық дерлік орынның шыңы |
| Жаз (маусым–тамыз) | Машат, қаладағы қысқа серуендер | Машатта маусым шыңда, қалғаны ыстықта төмендейді |
| Күз (қыркүйек–қазан) | Түркістан, Сауран, Айша бибі, Сайрам | екінші шың, Отырар мен Түркістан үшін қазан қыркүйектен жақсы |
Алыс сапарға бір ғана бос айыңыз болса, мамырды немесе қыркүйекті таңдаңыз: бұл айларда табиғаттың да, ескерткіштердің де шыңы сәйкес келеді.
Сарыағаш: бірнеше күнге және суық мезгілге арналған нұсқа
Сарыағаш – іріктемедегі экскурсияға емес, бірнеше күнге баратын жалғыз орын. Мұндағы ыстық минералды суды (37–50 °C, ұңғыма шамамен 1 400 м) 1946 жылы мұнай іздеген геологтар тапқан. Шипажайлардың көбі Өзбекстан шекарасындағы қаланың өзінде емес, одан 14–16 км жердегі Көктерек кентінде орналасқан. Тараздан бұл түзу сызықпен шамамен 241 км.
- Тараздан жол бойынша қашықтық пен жолға кететін уақыт: іріктемеде тек түзу сызықпен қашықтықтар берілген.
- Айша бибіге, Машатқа, Мойынқұмға және Түркістанға қатынайтын қоғамдық көлік.
- Ежелгі Тараз бен кесенелердің жұмыс уақыты және кіру шарттары.
- Мойынқұм құмына кіреберіс жолдар мен маршруттар.
- Қаратау қорығына келу ережелері және шекара маңындағы Шардара жағалауына шығу мүмкіндігі.