Қазақстан ормандары: тайганы, дала қарағайлы ормандарын және таулы шыршалықтарды қайдан іздеу керек

Қазақстан ормандары бір-біріне мүлде ұқсамайтын бірнеше ландшафттан тұрады: Батыс Алтай тайгасы, дала ортасындағы қарағайлы ормандар, Көкшетау мен Бурабай көлдерінің айналасындағы ормандар, оңтүстік-шығыстың таулы шыршалықтары және реликт шаған тоғайы. Олардың көбінде маусымның шыңы маусым–тамызға келеді. Ерекшеліктер бар: Сарытоғайдың шағаны қыркүйек–қазанда алтын түске боялады, ал орман ішіндегі тау шаңғысы базаларының басты маусымы — қыс.

Қазақстанда қандай ормандар бар және олардың айырмашылығы неде

Елдің орманды жерлері бес топқа бөлінеді, сондықтан алдымен орман түрін, содан кейін қаланы таңдаған жөн. Солтүстік-шығыста — Алтай: тайга, кар көлдері, қысқа жаз. Солтүстік пен шығыста қарағайлы ормандар тура даланың ортасында өседі, онда басты қауіп — өрт. Көкшетау маңы мен Бурабайда ормандар көлдерді айнала орналасқан, онда демалыс күндері шомылуға барады.

Оңтүстік-шығыста, Алматы маңында, орман таулы. Шыршалар беткейлерде, тіпті Қайыңдыдағыдай су ішінде тұр, ал қала шегінде 103,6 га ботаникалық бақ бар. Сарытоғай шаған тоғайы өз алдына бөлек: 1964 жылдан бері табиғат ескерткіші, оның маусымы басқаларда аяқталған кезде басталады.

Орманды жерлерді салыстыру: қала, қашықтық, маусым

Кесте сіздің қалаңыздан қайда шынымен баруға болатынын түсінуге көмектеседі. Қашықтықтар әр жердің бетінде қалай көрсетілсе, солай берілген: «тікелей» деген жол емес, трассамен алыстау болады.

Алматыдан таңдау ең кең: қаладағы бақтан бастап Қайыңдыға түнеп қайтатын сапарға дейін. Астана тұрғындарына ең жақыны — Көкшетау мен Бурабайдың көл жағасындағы ормандары.

Дала қарағайлы ормандары: Аманқарағай және Семей орманы

Дала ортасындағы қарағай — қазақстандық ормандардағы ең күтпеген және ең осал құбылыс. Аманқарағай орманы шамамен 320 км² алып жатыр, бұл Қостанай облысының Әулиекөл ауданындағы 45-ке 15 км алқап. Орманның шығу тегі даулы: кейбір дереккөздер оны 1915 жылдан бастап құм мен шаң дауылдарына қарсы қолмен отырғызған деп жазады, басқалары бұған келіспейді. 2022 жылғы қыркүйекте орман ірі өрттен зардап шекті, қазір қай учаскелердің ашық екенін біз растай алмадық.

Семей орманы — аумағы 662 167 га мемлекеттік орман табиғи резерваты, ол Семейдің айналасындағы құмдағы таспалы қарағайлы ормандарды қорғайды. Мұнда өрттің жоғары қаупі қонақтар үшін де, орманның өзі үшін де басты мәселе. Маусымдық бағалаулар бойынша ең жақсы уақыт — мамыр мен қыркүйек, ал жазда сапар жақсы болып қала береді, бірақ шыңына жетпейді.

Көкшетау мен Бурабай көлдерінің маңындағы ормандар

Сумен және жағажаймен бірге орман керек болса, солтүстікке барады, ал мұнда бәрін көлдің сипаты шешеді. Зеренді — түбі құмды, Зеренді тауларының беткейлерінде қарағайлы орманы бар, тереңдігі 6,8 м-ге дейін жететін шағын тұщы көл; ол таязданып келеді, мұны айды таңдағанда ескерген жөн; маусымның шыңы — шілде–тамыз. Ұзындығы шамамен 15 км Шалқар — тұздылау көл, оңтүстік жағалауы жарқабақты әрі орманды, қайыңдығы бар, тереңдігі 11 м-ге дейін.

Щучье Щучинскінің солтүстік шетінде жатыр және топтағы ең терең көл саналады: әртүрлі деректер бойынша 31–40 м. Үлкен Шабақты — Көкшетау тауының етегіндегі тектоникалық көл, жағалаулары гранитті, аралдары бар, тереңдігі 33 м-ге дейін. Зеренді мен Шалқар «Көкшетау» ұлттық паркіне, Щучье мен Үлкен Шабақты «Бурабай» паркіне кіреді.

Алматы маңындағы таулы ормандар

Алматы маңында орман әрдайым дерлік таулармен бірге жүреді. Қайыңды — «Көлсай көлдері» паркіндегі көл, оның суынан шырша діңдері шығып тұр; көл 1911 жылғы жер сілкінісінен кейін пайда болған. Жол оңай емес: бір жаққа 5–7 сағат, жөндеудегі 9,9 км жол және жағаға дейін 1,5 км жаяу, жазда судың температурасы шамамен +6 °C.

Фурманов шыңы (3053 м) — Медеуден Аспан әткеншегі арқылы өтетін соқпақ: барып-қайту 14–15 км, шамамен 1360 м биіктік жинау, 7–8 сағат. 2140 м биіктіктегі Ойқарағай жыл бойы жұмыс істейді, 2025 жылғы наурыздан бастап Aqtas аймағында гондола мен креслолы жол бар. Ең оңай нұсқа — 1932 жылы негізі қаланған, үш кіреберісі бар, жазда 9:00–20:00 аралығында жұмыс істейтін Бас ботаникалық бақ.

Алтай тайгасы: қысқа мүмкіндік

Батыс Алтай қорығы — бұл топтамадағы жалғыз нағыз тайга, ал оған баратын мерзім тар. Қорық 86 122 га алып жатыр, 2020 жылдан бері ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваты, ең биік нүктесі — Линейский Белок, 2 598 м. Тауларға маусымнан тамызға дейін барған жөн; сәуір мен қарашада маусым жоқ, ал ауа райы Қазақстанда әдетте күтетініңізден қаталырақ.

Жақын маңда, Горная Ульбинка ауылында Алтай Альпілері орналасқан: ұзындығы 600-ден 2400 м-ге дейінгі жеті трасса, 640 және 1006 м аралығындағы бес көтергіш, қарашадан сәуірдің ортасына дейінгі маусым және түнгі сырғанау. Бұл экспедициясыз қысқы орманды көргісі келетіндерге арналған нұсқа.

Орманға қашан бару керек: топтар бойынша маусымдар

Жаз барлық дерлік жерге қолайлы, бірақ көктем, күз және қыс таңдауды едәуір тарылтады.

Жылына бір-ақ рет демалысқа шықсаңыз, шілде мен тамыз ормандардың көбін қамтиды. Күзді қаласаңыз, қыркүйекті таңдаңыз: бұл айда Сарытоғай, Қайыңды және таспалы қарағайлы ормандардың маусымы сәйкес келеді.