Қазақстан шөлдері: бархандарды, бор жарларын және тартылған теңізді қайдан көруге болады

Қазақстан шөлдері бірнеше өңірге шоғырланған, сондықтан ең басты таңдау — қай қаладан шығатыныңыз. Ақтаудан Маңғыстау мен Үстірттің бор жарларына, Алматыдан Әнші құм мен Алтынемелдің түрлі түсті тауларына баруға болады, ал Арал, Мойынқұм және Киін-Кіріш бөлек әрі ұзақ сапарды қажет етеді. Барлық жерде дерлік ең қолайлы айлар — сәуір, мамыр және қыркүйек: жазда мұнда +40 °C-тан асады.

Қазақстан шөлдері қайда орналасқан және қайсысын таңдау керек

Бұл жинақтағы орындардың көбі батыста, Маңғыстау облысында жатыр, бірақ нағыз бархандар Алматыға жақынырақ. Төменде ең жақын ірі қалаға дейінгі қашықтығы мен сапар түрі көрсетілген он бес орын берілген. Қашықтықтың бір бөлігі түзу сызықпен алынған, жолмен жүрсеңіз ұзағырақ болады.

Бір-екі күн ғана уақытыңыз болса, алғашқы үш жолға және Алтынемелге назар аударыңыз. «Ұзақ» деп белгіленген орындардың бәрі дайындықты, кейде гидті де талап етеді.

Маңғыстау: орын көп, бірақ алыс әрі байланыс жоқ

Ақтаудан кез келген ұзақтықтағы шөл сапарын құрастыруға болады. Жарты күнге Қарағие ойысы жетеді: Ақтау–Жаңаөзен тасжолы тура оның табанымен өтеді, ал Қазақстанда одан төмен құрлық жоқ. Бір күнге — тас шарлары бар Торыш пен Шетпе ауылынан 18 км жердегі Шерқала; олардың арасы 50–60 км, сондықтан екеуін бір сапарға біріктірген ыңғайлы.

Алыс бағыт — Бозжыра және Үстірт үстірті: Ақтаудан шамамен 300 км, тек жолсызжүргішпен жетуге болады, ұялы байланыс жоқ. Жол-жөнекей немесе бөлек күні — Оғланды шатқалындағы Бекет ата жер асты мешіті, жолға 4–5 сағат кетеді. 2026 жылғы шілдеден бастап ол ЮНЕСКО-ның «Маңғыстаудың жартас мешіттері» дүниежүзілік мұра нысанына кіреді. Бұл — зиярат орны: ішінде суретке түсіруге тыйым салынған, жолда Шопан ата тұр, зияратшыларға арналған қонақүй бар.

Үстірт қорығы (223 мың га, 1984 жылы құрылған) мен Қарынжарық құмдары арнайы баратындарға арналған. Қарынжарық туралы дерек аз, ал қорыққа бару тәртібін алдын ала нақтылау керек.

Алтынемел: Алматыдан демалыс күндеріне бархандар мен түрлі түсті таулар

Бұл — жинақтағы биік құм бархан бар және демалыс күндерінде жетуге болатын жалғыз орын. Әнші құм 120–150 м-ге көтеріліп, Үлкен және Кіші Қалқан жоталарының арасында 1,5–3 км-ге созылып жатыр. Ол тек құрғақ ауа райында дыбыс шығарады, жаңбырдан кейін «әнін» күтудің мәні жоқ.

Сол саябақта ежелгі мүйізтұмсықтар мен қолтырауындардың қалдықтары табылған жолақ саз Ақтау таулары, сондай-ақ бөктерінде Жолбарыс таулары бар қара жанартаулық Қатутау орналасқан. Ақтау мен Қатутаудың арасы шамамен 40 км. Үшеуіне де тек ұлттық саябақ арқылы баруға болады, тірек нүкте — Басшы ауылы, одан барханға дейін 35–40 км, Ақтау тауларына дейін 70–120 км. Демек, бәрін бір күнде қамту мүмкін емес.

Арал мен Барсакелмес: теңіздің орнындағы шөл

Мұнда әдемі көрініс үшін емес, өзгерістің ауқымын көру үшін барады. 1950-жылдары Арал теңізі 68 000 км² алып жатқан, қазір табанының басым бөлігі Аралқұм шөліне айналған, ал солтүстіктегі Кіші Аралға су ішінара қайтып оралды. Онда жолдар мен белгілер жоқ, сапар тек гидпен жасалады.

Барсакелмес Аралдың ең ірі аралы болған, ал қазір құрғаған табандағы қорығы бар түбек. Кіру ережелерін біз растай алмадық. Екі нүкте де Қызылордадан түзу сызықпен 445–463 км жерде жатыр, бұл — жинақтағы ең ұзақ сапар.

Мойынқұм, Киін-Кіріш және Ақтолағай: алыс әрі тексерілген дерек аз

Бұл үш орын бағытты өзі құруға дайын адамдарға лайық. Мойынқұм — Шу аңғары мен Қаратаудың арасында 500 км-ге созылған, ауданы 37 500 км² құмдар, жоталары 70 м-ге дейін жетеді, сексеуіл өседі, бірақ ондағы бағыттарды біз растай алмадық.

Зайсан көлінің жанындағы Киін-Кіріш — шамамен 300 га қызыл, қызғылт сары және ақ саз. Басты қауіп — жаңбыр: суланған ақ саз жолдарды өтпейтін етеді. Ақтөбе облысындағы Ақтолағай — ұзындығы 90 км, биіктігі 302 м-ге дейін жететін бор жотасы, оның беткейлерінен бор дәуірі акулаларының тістері табылады; оған баратын жолды алдын ала нақтылау керек.

Шөлге қашан бару керек: көктем мен қыркүйек

Барлық орын үшін дерлік ең қолайлы кезең — мамыр мен қыркүйек, кейде сәуір немесе қазан. Жаз сапарға лайық емес: Маңғыстауда күндіз +40 °C-тан асады, Ақтау тауларында шілдеде +43 °C-қа дейін, Үстіртте шамамен 38 °C. Қыс — орындардың көбі үшін маусым емес.

Кестеден көрініп тұрғандай, қазан алыстағы Аралдан гөрі Ақтау маңындағы ойпаң жерлер мен Үстіртке көбірек келеді. Сәуірде барсаңыз, мысалы, Алтынемел мен Қарағие қолайлы. Қыста Бекет ата, Қарағие, Мойынқұм және Қарынжарыққа баруға болады, қалған орындарға бұл уақытта маусым емес.