Көптеген саяхатшы үшін Қазақстан шатқалдары Шарыннан басталып, Шарынмен аяқталады: бұл Алматыдан шамамен 195–200 км шығыста жатқан, ұзындығы 154 км шатқалдар жүйесі. Оның ішінде жабдықталған Қамалдар аңғары, адам аяғы сирек басатын Темірлік және Көлсайға баратын тас жол бойындағы Қара шатқал бар. Елдің батысындағы бөлек нұсқа — Маңғыстаудағы Бозжыраның бор жартастары, онда жол жүру тәртібі мүлде басқа.
Қазақстан шатқалдары бір кестеде
Шатқалдардың басты айырмашылығы — оларға жету үшін қанша күш жұмсау керектігі. Қамалдар аңғары мен Қара шатқалға Алматыдан қарапайым көлікпен бір күнде барып қайтуға болады, Темірлікке айналып бару керек, ал Бозжыраға жол талғамайтын көлік пен қосымша жанармай қажет.
| Орын | Өңір | Көлемі | Тереңдігі | Қолжетімділігі |
|---|---|---|---|---|
| Қамалдар аңғары (Шарын) | Алматы облысы | шамамен 3 км | анықтамалар бойынша қабырғалары 150–300 м | саябақтың өткізу бекеті, одан әрі төмен жаяу не саябақ көлігімен |
| Темірлік | Алматы облысы | 11 км, ені 1,5 км-ге дейін | 160 м-ге дейін | Алматыдан шамамен 240 км, Ақсай арқылы айналма жол |
| Күртоғай | Алматы облысы | — | 100 м-ге дейін | Шарын арқылы өтетін көпір маңында |
| Қара шатқал (Ақтоғай) | Кеген ауданы | ені 3 км-ге дейін | 98 м немесе 200–300 м, дереккөздер әртүрлі | Көлсайға баратын тас жол бойындағы көру алаңы |
| Бозжыра | Маңғыстау облысы | Үстірт үстіртінің жарқабағы | — | Ақтаудан шамамен 300 км, тек жол талғамайтын көлікпен |
Егер Алматыда болсаңыз және бір ғана күніңіз болса, таңдау Қамалдар аңғарына тіреледі, қаласаңыз Қара шатқалға да аялдауға болады. Темірлік пен Маңғыстау серуеннен гөрі жолға көбірек уақыт жұмсауға дайын адамдарға арналған.
Қамалдар аңғары — алғашқы сапарға орынды таңдау
Қамалдар аңғары — «Шарынға барамыз» дегенде меңзелетін бөлік, әрі саябақ қақпасынан тікелей жетуге болатын жалғыз жер. Бұл теңіз деңгейінен шамамен 1 300 м биіктікте жатқан, мұнараға ұқсас желмен мүжілген қызыл жартастары бар шатқал. Соқпақ пен түсу жолы туралы толығырақ — Қамалдар аңғары бетінде.
Дереккөздердегі өлшемдер сәйкес келмейді. Орысша Уикипедия Қамалдар аңғарының ұзындығын шамамен 2 км, енін 20–80 м деп көрсетіп, 3 км-ді тұтас Қызыл шатқалға жатқызады; саябақ туралы ағылшынша мақалада 3 км және ені 200–700 м делінген. Табанымен серуендеудің өзі қиын емес, Викигид бойынша бұл барып-қайтқанда шамамен 5 км, биіктік айырмасы шамалы. Әлдеқайда ауыры — кері қарай жоғары көтерілу.
Бұл аз болса, Викигид (2024 жылғы шілдедегі деректер) тағы екі бағытты атайды: барып-қайтқанда шамамен 5,4 км болатын Мыстан шатқалы және шамамен 13 км Миоцен шатқалы. Шарын өзенімен рафтпен ағысты бойлай жүзуге болады, бірақ мұны тек Алматыдағы агенттік арқылы ұйымдастыруға болады.
Темірлік, Күртоғай және Сары шатқал — көпшіліксіз болғысы келсе
Қамалдар аңғарынан бөлек, Шарын жүйесіне адам сирек баратын шатқалдар да кіреді, олардың ең ірісі — Темірлік. Оның орта бөлігі 11 км-ге созылады, ені бір жарым шақырымға, тереңдігі 160 м-ге дейін жетеді. Табиғаттанушы П. И. Мариковский бұлбұлдардың сайрағаны үшін оны Бұлбұл шатқалы деп атаған.
Тіке есептегенде Темірлік Қамалдар аңғарынан бірнеше шақырым ғана жерде, бірақ тік қабырғалар жол бермейді: Викигид бойынша Ақсай ауылы арқылы шамамен 65 км жүруге тура келеді. Күртоғай Шарын арқылы өтетін көпір маңында жатыр, онда тораңғы тоғайы өседі, ал қазақша Уикипедия шатқалдың қазіргі пішінінің жасын шамамен жарты миллион жыл деп бағалайды. Сары шатқалды, яғни Ұзынбұлақ шатқалын, әдетте Қамалдар аңғарының үстіндегі көру алаңынан алыстан көреді; қазақша Уикипедияның дерегінше, оның жыныстарынан юра кезеңінің қазбалары табылған.
Бестамақ пен Курту туралы сенімді дерек жоқтың қасы. Олардың әрқайсысы туралы белгілі мәліметтер Шарынның басқа шатқалдары бетінде жинақталған.
Қара шатқал — Көлсайға бара жатқанда аялдайтын жер
Қара шатқал — Көлсай көлдеріне баратын тас жолдың дәл жанында көру алаңы бар, Шарын өзенінің тар әрі күңгірт шатқалы. Тіке есептегенде ол Қамалдар аңғарынан шамамен 20 км оңтүстік-батыста жатыр, сондықтан оны көлдерге сапарға оңай қосуға болады. Басты көру алаңына жету үшін жол талғамайтын көлік қажет емес.
Тереңдігі жөнінде дереккөздер қатты алшақтайды: ағылшынша Уикипедия Ақтоғай шатқалын 200–300 м деп жазса, Silk Road Adventures жиектен арнаға дейін 98 м дейді. Көру алаңының тарифі туралы тексерілген дерек таба алмадық. Толығырақ — Қара шатқал бетінде.
Маңғыстау: өзен шатқалының орнына Бозжыраның жарқабақтары
Бозжыра — өзен шатқалы емес, Ақтаудан шамамен 300 км жердегі Үстірт үстіртінің жарқабағындағы ақ бор «азу тістер». Маңғыстауда болсаңыз немесе шөлдегі бірнеше күн үшін елдің батысына жол тартуға дайын болсаңыз, баруға тұрарлық. Tengrinews дерегінше, шатқалда тек жол талғамайтын көлікпен жүреді, ал жаңбырдан кейін көлік өтпей қалуы мүмкін.
Орнында байланыс жоқ, жанармай құю бекеттері тек Ақтауда, Жаңаөзенде және Шетпеде бар. Жол бойы әдетте биіктігі 332 м Шерқала тауын (киелі орындар тізілімі 308 м дейді) және теңіз деңгейінен 132 м төмен жатқан Қарақия ойпатын тамашалайды. Ақтаудан тек Бозжыраның өзіне барудың өзі бір күнді алады, Tengri Auto басты нүктелерді айналып шығатын бағытқа бес күн есептейді. Бағыт Бозжыра және Маңғыстау бетінде сипатталған.
Шатқалдарға қашан бару керек
Қамалдар аңғары, Қара шатқал және Маңғыстау үшін дереккөздер көктем мен ерте күз жөнінде бір пікірде, ал жазғы аптапты басты кедергі деп атайды. Шатқалдарда көлеңке жоқ, маусымды қате таңдасаңыз, серуен сынаққа айналады.
| Орын | Дереккөздер бойынша ең қолайлы айлар | Жазда не кедергі |
|---|---|---|
| Қамалдар аңғары | сәуір–мамыр, қыркүйек–қазан | саябақ материалдары бойынша +35 °C-ге дейін, Викигид бойынша +40 °C-ден жоғары |
| Қара шатқал | сәуір–маусым, тамыз–қазан | — |
| Бозжыра және Шерқала | сәуірдің ортасы — мамырдың соңы, қыркүйектің екінші жартысы | күндіз +40 °C-ден жоғары, түнде 20–30 градусқа төмендейді |
Шарында биіктіктің кері жағы да бар: теңіз деңгейінен шамамен 1 300 м биіктікте жазда да түндер салқын, ал қатты жел Викигид бойынша қыстағыдай сезіледі. Қысқы сапарлар туралы сенімді дерек таба алмадық.
Жарқабақ жиегіндегі қауіпсіздік және не алу керек
Шатқалдардағы басты қауіп — жиектердің өзі. Викигид тура ескертеді: тік жарқабақтар барлық жерде бар, суретке түсуге ыңғайлы орын оп-оңай құлайтын жерге айналуы мүмкін. Жиектен алыс жүріңіз, әсіресе жел соққанда.
Суды өзіңізбен алып барыңыз: Шарындағы саябақта тамақ пен түнейтін орын бір ғана жерде бар, саябақтың бас кеңсесі жанында аздап тамақ пен кәдесый сатылады. Бозжырада су да, жанармай да мүлде жоқ.
Қаладан бір күнде мұның қайсысын үлгеруге болатынын Алматы шатқалдары беті есептейді.
- Шарын саябағына кіру және саябақ көлігінің қазіргі тарифі: ол АЕК-пен есептеледі және әр қаңтарда өзгереді.
- Темірлікке, Бестамаққа және Куртуға баратын жолдардың жай-күйі.
- Шатқалдарға қыста баруға бола ма және қалай.
- Қазір Алматыдан Шарынға тұрақты көлік қатынайды ма.
- Бозжырадағы көру алаңына баратын жаңа жол ашылды ма.