Қазақстанда су жағасында демалуға қолайлы көлдердің дерлік бәрі бір ғана кезеңде ашылады: маусымнан тамызға дейін. Олардың көбі бір-бірінен алыс жатыр, сондықтан әдетте ең жақын қалаға қарай таңдайды: Алматы, Астана мен Көкшетау, Павлодар немесе Өскемен. Төменде он екі орынның салыстыруы және шомылу үшін баруға тұрмайтын көлдердің қысқаша тізімі берілген.
Таңдау сапарға шығатын қалаңыздан басталады
Елдің жағажайлы көлдері төрт топқа бөлінеді, ал топтардың арасы жүздеген шақырым. Алматыдан Қапшағай су қоймасына бір күнде барып қайтуға болады, ал Балқашқа кемінде демалыс күндері керек. Астана мен Көкшетаудан Бурабай мен Көкшетау ұлттық паркінің көлдеріне, Павлодардан Баянауылға, Өскеменнен Бұқтырма мен Зайсанға барады.
Алысқа баруға дайын болсаңыз, судың түріне қараңыз: тұщы, сәл тұзды, тұзды немесе термалды. Бұл айырмашылық демалысқа көлдің көлемінен гөрі көбірек әсер етеді.
Көлдерді салыстыру: қашықтық, тереңдік, су
Кесте артығын бір минутта сүзіп тастауға көмектеседі: алдымен қала мен қашықтыққа, содан кейін суға қараңыз. «Түзу сызықпен» деп белгіленген қашықтықтар жол бойынша өлшенбеген: тас жолмен одан көп шығады.
| Көл | Қайдан бару | Қашықтық | Көлемі мен тереңдігі | Су | Шомылу маусымы |
|---|---|---|---|---|---|
| Қапшағай | Алматы | А3 тас жолымен ~80 км | 1 847 км² | тұщы, жазда 22–28 °C | 1 маусымнан, ең жақсысы маусым–тамыз |
| Балқаш | Алматы, Талдықорған | Алматыдан түзу сызықпен ~400 км | ұзындығы ~600 км, орташа тереңдігі 5,8 м | батысы дерлік тұщы, шығысы сәл тұзды | маусым–тамыз |
| Бұқтырма | Өскемен | түзу сызықпен 146 км | ұзындығы 425 км | Ертістегі су қоймасы | маусым–тамыз |
| Зайсан | Өскемен | түзу сызықпен 239 км | ұзындығы 105 км, 15 м-ге дейін | тұщы | маусым–тамыз |
| Жасыбай | Павлодар | түзу сызықпен 189 км | 3,5 × 2,4 км, 14,7 м-ге дейін | тұщы, мөлдір | маусым–тамыз |
| Торайғыр | Павлодар | түзу сызықпен 182 км | 0,88 км², 3,1 м | тұщы | маусым–тамыз |
| Зеренді | Көкшетау | түзу сызықпен 44 км | 9,6–11,9 км², 6,8 м-ге дейін | тұщы, түбі құмды | маусым–тамыз |
| Шортанды | Көкшетау, Астана | Көкшетаудан түзу сызықпен 63 км | 31–40 м-ге дейін | тұщы, орман көлі | маусым–тамыз |
| Үлкен Шабақты | Көкшетау | түзу сызықпен 61 км | 33 м-ге дейін | жағалауы граниттен | маусым–тамыз |
| Шалқар (СҚО) | Көкшетау | түзу сызықпен 68 км | ұзындығы ~15 км, 11 м-ге дейін | сәл тұзды | маусым–тамыз |
Өз қаласына ең жақыны – Қапшағай (Алматыдан А3 тас жолымен ~80 км) және Зеренді (Көкшетаудан түзу сызықпен 44 км).
Алматыдан: Қапшағай бір күнге, Балқаш демалыс күндеріне
Іле өзеніндегі Қапшағай су қоймасы – Алматыға ең жақын нұсқа: А3 тас жолымен шамамен 80 км, жұмыс күндері жолда 50–60 минут. Шомылу маусымы мұнда 1 маусымда ашылады, жазда су 22–28 °C-қа дейін жылиды. Жағадағы қала 2022 жылғы 3 мамырдан бері Қонаев деп аталады, сондықтан навигатордан екі атауды да іздеңіз.
Балқаш – мүлде басқа ауқым: далада жатқан ұзындығы шамамен 600 км орақ пішінді су айдыны, Алматыдан түзу сызықпен шамамен 400 км. Батыс бөлігі дерлік тұщы әрі сәл лайлы, шығысы сәл тұзды әрі көгілдір. Көл таяз, орташа тереңдігі 5,8 м, қарашадан сәуірдің басына дейін мұз астында жатады. Оған кемінде демалыс күндеріне, ал жақсысы бірнеше күнге барған жөн.
Солтүстік: Бурабай және Көкшетау көлдері
Көкшетау маңындағы көлдер оңтүстікте жоқ нәрсені береді: судың дәл жанындағы қарағайлы немесе қайыңды орман. Зеренді – Көкшетаудан түзу сызықпен 44 км жердегі, «Көкшетау» ұлттық паркінің қарағайлы шоқыларының арасында жатқан түбі құмды шағын тұщы көл. Ол тартылып барады, сондықтан жаз соңына қарай жаға шегінуі мүмкін.
Шортанды Щучинскінің шетінде орналасқан және топтағы ең терең көл саналады: дереккөздер 31-ден 40 м-ге дейін деп көрсетеді. Үлкен Шабақты – Бурабай тобындағы ең ірі көл, жағалауы граниттен, аралдары бар, тереңдігі 33 м-ге дейін. Айыртау ауданындағы Шалқар шамамен 15 км-ге созылады, суы сәл тұзды, оңтүстік жағалауы жарқабақты әрі орманды, жағалауында демалыс базалары бар. Ол жол-жөнекей соғуға емес, бір жерде бірнеше күн тұруға лайық.
Баянауыл: жартастар арасындағы Жасыбай мен Торайғыр
Баянауыл ұлттық паркінде екі жағажайлы көл қатар жатыр, оларды Павлодардан бір сапарда біріктіру ыңғайлы. Жасыбай – граниттен құралған жоталардың арасындағы қазаншұңқырда жатқан тұщы көл, су айдыны шамамен 4 км², тереңдігі 14,7 м-ге дейін. Ол орталық және солтүстік Қазақстан тұрғындарының арасында танымал, сондықтан жаздың қызған шағында оңашалық күтпеңіз.
Торайғыр кішірек әрі таязырақ: 0,88 км² және 3,1 м тереңдік, Баянауыл тауларының солтүстік етегінде. Суда Жартас деген екі тасты арал тұр, жағасында ауыл бар. Көл ақын Сұлтанмахмұт Торайғыровтың құрметіне аталған. Оған әдейі бөлек бармай, Жасыбайға баратын сапарға қосқан дұрыс.
Шығыс: ұзақ сапарға Бұқтырма мен Зайсан
Шығыс Қазақстан – бір аптаға баратын және алыс жолға дайын адамдарға арналған. Ертістегі Бұқтырма су қоймасы – елдегі ең ірісі, Қалба, Нарын және Күршім жоталарының арасында 425 км-ге созылады. Беттің әр нұсқасында ауданы әртүрлі көрсетілген: 5 490 және 5 940 км², сондықтан оны шамамен осы аралықта деп есептеңіз. 2024 жылдан бері су қоймасы арқылы ұзындығы 1 316 м көпір өтеді.
Зайсан – Алтай мен Тарбағатай арасындағы қазаншұңқырдағы үлкен тұщы көл, ұзындығы 105 км, тереңдігі 15 м-ге дейін. Бұқтырма СЭС-і салынғаннан кейін ол су қоймасының бір бөлігіне айналды. Жағалауын қамыс басқан, көл шамамен қарашадан сәуірдің соңына дейін мұз астында тұрады, Өскеменге дейін түзу сызықпен 239 км.
Шығыстағы жеке нұсқа – Рахман қайнары: бұл жағажай емес, Катонқарағай ұлттық паркіндегі Рахман көлінің жанындағы +32…42 °C радон бұлақтары. Аудан шекара маңында, Катонқарағайдан 111 км.
Шомылу үшін баруға тұрмайтын көлдер
Танымал көлдердің бір бөлігі суретте жағажайға ұқсайды, бірақ онда шомылуға болмайды немесе мәні жоқ. Бұл кесте сізді бос жолдан құтқарады.
| Көл | Неге жағажайға жарамайды |
|---|---|
| Үлкен Алматы көлі | шомылуға тыйым салынған, бұл – Алматының ауыз су көзі; жол жеке көлікке 2020 жылдан бері жабық |
| Қайыңды | жазда су шамамен +6 °C, соңғы 1,5 км жаяу |
| Қобейтұз | тереңдігі шамамен 20 см, тұздылығы 334 г/л, инфрақұрылым жоқ |
| Бартоғай | суаруға арналған жұмыс істеп тұрған су қоймасы, маусым–қыркүйекте су ағызылады |
Сөйтсе де Қобейтұзға күн ашық жаз күндері қызғылт суды көру үшін Астанадан (түзу сызықпен 158 км) әдейі баруға болады, тек оны шомылатын көлмен шатастырмаңыз.
Қашан бару керек: маусым, шілде және тамыз
Беттегі жағажайлы көлдердің дерлік бәрі бір кезеңге келеді: маусым–тамыз. Мамыр мен қыркүйек сапарға мүмкін немесе жақсы ай ретінде белгіленген, бірақ бұл айларда шомылу туралы айту қиын: Қапшағай бойынша жалпы жазғы көрсеткіштерден басқа, осы айлардағы судың нақты температурасын таба алмадық. Көптеген көлдер ұзақ уақыт қатып жатады – Балқаш сәуірдің басына дейін, Зайсан сәуірдің соңына дейін.
Демалысыңыз қыркүйекке түссе, Қапшағайға назар аударыңыз: онда қыркүйек жақсы ай ретінде белгіленген. Қыста бүкіл тізімнен мүмкін нұсқа ретінде термалды Рахман қайнары, Бартоғай және Көкшетау мен Бурабай маңындағы көлдер белгіленген.
- Қапшағай бойынша жазғы көрсеткіштерден басқа, барлық көлдердегі мамыр мен қыркүйектегі су температурасы.
- Су жағасында демалушылар үшін Бурабай, Көкшетау және Баянауыл ұлттық парктеріне кіру ақысы.
- Балқаш, Зайсан және Бұқтырмаға апаратын жолдардың жай-күйі және қалалардан жолға кететін уақыт.
- Рахман қайнарына бару үшін шекара маңындағы ауданға кіру ережелері.
- Әр көлде жабдықталған жағажай қай жерде, ал жабайы жаға қай жерде екені.
Бұл көлдерге сұраныс шілдеде шыңына жетеді, мұны айлар бойынша жазғы сұраныс зерттеуі көрсетеді.