Қазақстанның ежелгі қалалары негізінен оңтүстікте, Сырдария бойында және Жетісуда орналасқан, ал бұл аумақтағы қалалар туралы алғашқы мәлімет VI ғасырға жатады. Олардан төбелер, қорғандар мен қазба орындары қалды, оларды тек түсіндірмемен ұғуға болады. Жоспары ең анық көрінетіні Сауран, ірі қалаға ең жақын ескерткіш Талғар, ал Тараз қазіргі орталықтың дәл астында жатыр.
Тоғыз қалашық және орнында не көресіз
Сапарды шешетін басты жайт: бұл орындардың көбінде биіктеп тұрған сәулет жоқ. Күтіміңізге қарай таңдау үшін кестеде жерде не қалғаны көрсетілген.
| Орын | Қала қашан өмір сүрді | Бүгін не көрінеді | База және қашықтық |
|---|---|---|---|
| Отырар | XIX ғасыр басында тасталған | 18 м-ге дейінгі төбе, кварталдар, монша, мешіттер | Түркістан, түзу сызықпен шамамен 50 км |
| Сауран | XIV–XVII ғасырлар, гүлдену кезі | қабырға сопақшасы, мұнаралар, кәріздер, 1515 жылғы медресе | Түркістан, 43–46 км |
| Сайрам | Исфиджаб орнында | кесенелер мен саман кварталдар | Шымкент, түзу сызықпен 15 км |
| Шымкент цитаделі | б. з. д. III–II ғасырлар қабаттары | қазбалары бар төбе және жаңа қамал | қалада |
| Ежелгі Тараз | гүлденуі XI–XII ғасырлар, 1220 жылы өртелген | Жасыл базар орнындағы қазба | Тараз орталығында |
| Қостөбе | VI–XII ғасырлар | қорғандар мен төбелер, олжалар Тараз музейінде | Тараз, шамамен 15 км |
| Ақыртас | VIII–IX ғасырлар | қызыл құмтастан 1–1,5 м қабырғалар | Тараз, түзу сызықпен шамамен 36 км |
| Талғар | VIII–XIII ғасырлар | шеттегі тас іргетастар | Алматы, түзу сызықпен 27 км |
| Сарайшық | XIII–XVI ғасырлар | өзен жағасындағы қазбалар, Хандар пантеоны | Атырау, түзу сызықпен 47 км |
Бұдан шығатын қорытынды: дайындықсыз әсер алғыңыз келсе, Сауран немесе Отырардан бастаңыз. Қостөбе мен Ақыртас археологияның өзі қызықтыратындарға лайық.
Сауран мен Отырар: Түркістаннан шығатын сапар
Сауран мен Отырарды Түркістан төңірегінде біріктіру ыңғайлы, бұл тақырып бойынша ең мазмұнды сапар. Отырар қазір қазылған кварталдары бар бесбұрышты төбе, мұнда қазба жұмыстары 1969 жылдан жүріп келеді. Сауран Ақ Орданың орталығы әрі Қазақ хандығының бекінісі болған, одан үлкен қабырға сопақшасы қалды.
Ашық, көлеңкесіз алаң айды таңдауды шешеді: шілдеде бұл өңірде күндіз 34 °C-тан асады. Сәуірде, қыркүйекте немесе қазанда барған жақсы. Жақын маңдағы кесенелердің өзі, мысалы Арыстан баб пен Ясауи қызықтырса, олар Қазақстан кесенелері таңдамасында жиналған.
Тараздан бір күнде: базар астындағы қала, Қостөбе мен Ақыртас
Таразда археология қала орталығынан басталады, сондықтан қалашықты көруге жарты күн жетеді. Қала Қарахандар кезінде XI–XII ғасырларда гүлденіп, 1220 жылы моңғолдар оны өртеген. Қостөбе мен Ақыртас жақын жерде жатыр және ЮНЕСКО нысанына енген. Ол туралы Қазақстандағы Жібек жолы материалында жазылған.
Ақыртастың жиі ескерілмейтін ерекшелігі бар: бұл аяқталмаған монументалды кешен, оның мақсаты туралы нұсқалар әртүрлі. Оған ауқымы мен сұрақтың өзі үшін барады. Картадағы нүктені орын бетінен тексеріңіз: танымал дереккөздердің бірінде координат ондаған шақырымға қате көрсетілген.
Ірі қалалардың жанында: Талғар мен Шымкент
Алматыда немесе Шымкентте жарты күніңіз ғана болса, бұл екі орынды сапарға қосу оңай. Талғар 982 жылғы трактатта Тальхиз деген атпен аталады, ал қала XIII ғасырдың екінші жартысында босап қалған. Мұнда дайындық керек: жазусыз іргетастар аз нәрсе айтады.
Шымкент цитаделінде түпнұсқа мен жаңаны ажырату маңызды. Төбе мен қазбалар нағыз, ал қабырғалар мен мұнаралар зерттеу деректері бойынша қайта тұрғызылған. Кешен 2021 жылдан бері ашық аспан астындағы музей ретінде жұмыс істейді, бірақ оның жағдайы өзгеріп тұрды, сондықтан соңғы пікірлерді қараңыз.
Батыс пен солтүстік: Сарайшық және Ботай
Елдің батысындағы өткен заманның ең көрнекті қаласы Сарайшық, Жайықтың оң жағасындағы Алтын Орданың «Кіші Сарайы». Онда музей-қорық және 2023 жылғы келушілер орталығы бар, сондықтан орынды дайындықсыз түсіну жалаң қорғанға қарағанда оңайырақ. Мамыр мен қыркүйекте барған ыңғайлы.
Солтүстіктегі Ботай осы тізімдегілердің бәрінен көне: 150-ден астам баспана қалдығы бар б. з. д. 3700–3100 жылдардағы қоныс. Бұл қала емес, энеолит кезеңінің қонысы, бүгін орнында не көрінетінін растай алмадық.
Қазақстанның басқа тарихи орындары
Бұл бет тек қалалар туралы. Кең мағынада тарихи орындарды іздесеңіз, көрші таңдамаларды қараңыз: олар басқаша құрылған және жоғарыдағы тізімді қайталамайды.
- Қабірлер мен зиярат: киелі жерлер.
- Жартас суреттері: Қазақстан петроглифтері.
- Қалашықтардағы олжалар шатыр астында: Қазақстан музейлері.
- Қалашықтардың көбіндегі кіру ақысы мен жұмыс уақыты. Қостөбе, Ақыртас пен Талғарға кіру тәртібін растай алмадық.
- Сауран мен Отырарға баратын қоғамдық көлік және жолдағы уақыт.
- Қазақстандағы қай қаланы ең көне деп санау керектігі: ресми жауап таппадық.