Қаракеңгір жағасындағы Жошы хан кесенесі: ескерткіш туралы не белгілі және қашан бару керек

Жошы хан кесенесі (орыс әдебиетінде — мавзолей Джучи-хана) Ұлытау ауданында, Википедия бойынша Жезқазғаннан 50 км солтүстік-шығыста, Малшыбай ауылының маңында орналасқан. Бұл — қызыл күйдірілген кірпіштен салынған XIV ғасырдың порталды-күмбезді ғимараты, аңыз бойынша Шыңғыс ханның үлкен ұлының зираты. Мұнда ғимараттың өзін көру үшін, екі жерлеуге қатысты тарихын білу үшін және Қаракеңгір үстіндегі төбеден далаға көз салу үшін барған жөн.

Бұл қандай орын және қай жерде тұр

Кесене Қаракеңгір өзенінің аласа, бірақ төңіректен биік көтерілген қырқалы жағасында тұр, сондықтан алыстан анық көрінеді. Әкімшілік тұрғыдан бұл — Ұлытау облысының Ұлытау ауданы, ең жақын бағдар — Малшыбай ауылы.

Жезқазғаннан кесенеге дейін тура есептегенде шамамен 42 км; Википедия 50 км деп көрсетеді, бұл жолдағы нақты қашықтыққа жақынырақ. Астана мен Қарағандыға дейін тура есептегенде шамамен 425 км, Қызылордаға дейін — шамамен 409 км. Бұл қалалардың тұрғындары үшін сапар Жезқазғанда түнеген жағдайда немесе Ұлытау бағыты бойынша саяхаттың бір бөлігі ретінде ғана орынды.

Кесене 1982 жылдан бастап Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген және мемлекет қорғауында. Бұл — жерлеу орны: мұнда кез келген зиратта жүргендей ұстамды болған жөн.

Кесенеде кім жерленген: аңыз бен қазба деректері сәйкес келмейді

Халық дәстүрі мен қазақ Википедиясы кесенені Жошының зираты деп санайды, ал орыс Википедиясы радиокөміртекті талдауға сүйеніп, мұнда Жошының өзі жерленбеген болуы ықтимал деп жазады. Айырмашылық түбегейлі, сондықтан екі нұсқаны да көрсеткен әділ.

1946 жылы ескерткішті Әлкей Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы зерттеді. Марғұлан жерлеулерді Жошы хан мен оның әйеліне тиесілі деп тапты. Ішінен екі жерлеу ашылды: біріншісінде — ағаш табыттың қалдықтары, адам мен жануар сүйектері, түйенің бас сүйегі, тері, мата және ту бөліктері; екіншісінде — басқа қаңқа, табыт қалдықтары, мата мен тері, ал түбіне тақтайшалар төселген, олардың екеуінде эпиграфиялық өрнек бар.

Сапар үшін мұның мәні біреу: сіз төңірегінде әлі күнге дейін дау жүріп жатқан ескерткішті көресіз. Орыс Википедиясы бойынша № 1 жерлеу ғимараттан көнерек, бірақ Жошының қайтыс болған күнінен кейінірек, ал ғұрпында мұсылмандық және исламға дейінгі белгілер ұштасқан.

Ханның қазасы туралы аңыз мынадай: аң аулау кезінде жебе тиген ақсақ құлан, үйірдің айғыры, кенет бұрылып, Жошыны аттан жұлып түсіріп, оң қолын кеміріп тастаған. Қазақ аңыздарында хан жерленгенде бір қолы болмаған немесе тек шынашағы ғана табылған деген нұсқалар да бар.

Нені көруге болады: портал, қос күмбез және тақтайшалардан босаған жиектемелер

Кесененің басты ерекшелігі — үшкір доғалы портал (пештақ) және қос күмбез. Қасбеті оңтүстік-батысқа қараған, биіктігі 4,5 м терең үшкір қуысты П тәрізді жиектеме көмкереді.

Бұл жиектеме бастапқыда 45×45 см сырлы тақталармен толтырылған, ал сыртқы күмбез көгілдір сырмен қапталған. Қазақ Википедиясы бойынша 1911 жылы Атбасар уезін басқарған шенеунік өрнекті тақтайшаларды алдырып, музейге жіберген; тек сынықтары ғана сақталған. Сол себепті бүгінде қабырғалар жалаңаш дерлік көрінеді: ішінде таңбалардан басқа әшекей жоқ, қабырғалар саз-саман ерітіндісімен сыланған, едені кірпішпен төселген.

Портал қуысы ұялы кірпіш сталактиттерден тұратын желкендерге сүйенген жарты күмбезбен жабылған — оны жақыннан қарап көрген жөн. Камераны күмбез негізіндегі 3,28 м биіктікте орналасқан 35×55 см екі шағын ойық жарықтандырады; камераның түкпірінде құлпытас тұр.

Өлшемдері мен бөлшектері бойынша дереккөздер сәл алшақтайды:

Орыс Википедиясы бойынша сыртқы күмбездің түпнұсқасы сақталмаған, сондықтан қырлары жөнінде дереккөздер дауласатын барабанды қалпына келтірілген күйінде көресіз немесе мүлде көрмейсіз. Кірпіші — қызыл күйдірілген, 26×29×5 см, іргетасы терең емес, кірпіш сынықтарынан қаланған.

Қалай жетуге болады және қанша уақыт бөлу керек

Бастапқы нүкте — Жезқазған: тура есептегенде шамамен 42 км, Википедия бойынша 50 км, бағыты — солтүстік-шығысқа, Малшыбай ауылына қарай. Жолдың жай-күйін, қоғамдық көліктің және көрсеткіштердің бар-жоғын біз растай алмадық, сондықтан өз көлігіңізбен баруды жоспарлап, бағытты жергілікті жерде нақтылаңыз.

Шағын ғимаратты аралауға көп уақыт кетпейді, сондықтан кесенені Ұлытау тауларымен қоса қараған қисынды — тура есептегенде шамамен 79 км, аңыз бойынша Жошының ордасы да сонда болған. Толығырақ — Ұлытау бетінде. Астана немесе Қарағандыдан сапарды түнеумен жоспарлаған жөн.

Егер сізді ортағасырлық кесене сәулеті қызықтырса, Түркістан және Қожа Ахмет Ясауи кесенесі бетіне де кіріңіз.

Қашан бару керек: жазы ыстық, қысы аязды дала

Ең қолайлысы — мамыр мен қыркүйек, сәуір, маусым, тамыз және қазанның басы да жарайды. Төменде 428 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша есептелген 2011–2020 жылдардың климаттық нормалары берілген. Бұл — метеостанция бақылаулары емес, модельдік деректер.

Шілдеде орташа күндізгі ең жоғары температура шамамен 30,1 °C, маусым мен тамызда — шамамен 28 °C. Даладағы ашық төбе үшін бұл едәуір ыстық, сондықтан жазда таңертең немесе кешке қарай келіңіз. Қаңтарда күндізгі ең жоғары температура шамамен −10 °C, түнде шамамен −17 °C, қарашадан наурызға дейін күндер орта есеппен аязды немесе нөлге жуық болады.

Жауын-шашын жыл бойы аз: айына 12-ден 25 мм-ге дейін, ең құрғақ ай — қыркүйек. Мамырда күндіз шамамен 23 °C, қыркүйекте шамамен 18 °C — сапарға ең бірқалыпты айлар.