Жаркент мешіті: 1895 жылғы кешеннің құрылымы және Жаркентке барудың мәні бар ма

Жаркент мешіті — Жетісу облысындағы Жаркент қаласының орталық мешіті, оны 1892–1895 жылдары қытай сәулетшісі Хон Пике жобасы бойынша салған. 1982 жылдан бері республикалық маңызы бар сәулет ескерткіші. Мұнда баруға басты себеп — Орта Азия мешіті мен будда ғибадатханасы пішіндерінің үйлесімі: қалқыған шатыр, ағаш бағаналар, мол оймыш пен бояулы өрнек.

Жаркент мешітінің Қазақстандағы басқа мешіттерден айырмашылығы

Ғимарат қытай ғибадатханасы секілді құрастырылған, ал жоспары мешіттікі. Орыс Уикипедиясы стилін будда ғибадатханасы элементтері бар Орта Азия стилі деп сипаттайды, ағылшын Уикипедиясы — қытай ислам сәулеті деп атайды. Негізі бұл бір байқаудың екі қыры: еңісінің ұштары жоғары иілген шатыр қытай дәстүрінен алынған, ал сүйір доғалы порталды кіреберіс — Орта Азия дәстүрінен.

Қаңқаны арқалықтар жүйесімен байланған 122 ағаш діңгек ұстап тұр. Ғимаратты айнала капительсіз, үлкен карнизді 52 цилиндр бағанадан тұратын галерея қоршайды. Бағаналар Тянь-Шань шыршасынан жасалған, бағаналар мен басқа ағаш бөліктерді ұзартқанда шеге қолданылмаған. Қабырғалары — бөренеден, шатыры — қаңылтырдан.

Кестедегі сандар орнында пайдаға асады: 52 бағаналы галерея мен 19 метрлік мұнара аулада тұрып-ақ бірден көзге түседі.

Мешітті кім және қашан салды

Бастамашысы бірінші гильдия көпесі Уәли Ахун Жолдашев болды: 1887 жылы Жаркенттің мұсылман қауымының жиналысында ол жаңа мешіт салуды ұсынып, алғашқы жарнаны өзі салды да, қайырымдылық қаржы жинауды ұйымдастырды. Бас сәулетші ретінде қытай шебері Хон Пике (Мұқан) шақырылды. Оған ұйғыр шеберлері Хасан Иманов, Үшұрбақи, Тайыр Исмаилов, Насреддин Қари, Зайнуддин, Әбдіқадыр және басқалар көмектесті; қазақ Уикипедиясы жергілікті шебер Х. Пулатты да атайды.

Орыс Уикипедиясы келтіретін аңыз бойынша сәулетші тегін жұмыс істеген: ол көптен бері қытай стиліндегі мешіт салуды армандаған, бірақ Қытайда рұқсат ала алмаған.

Алдымен, 1892–1895 жылдары, мешіттің өзі мен мұнаралы бас портал тұрғызылды. Кіші мешіт, медресе мен қоршау кейін салынды: орыс және ағылшын Уикипедиялары 1903–1905 жылдарды, қазақ Уикипедиясы 1902–1905 жылдарды көрсетеді.

Хронология көретініңіздің бір бөлігі неге қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесі екенін түсіндіреді: ғимарат 1975–1978 жылдары қалпына келтіріліп, шатыры мен бас порталы 2001–2004 жылдары қайта жаңартылған.

Аулада және ішінде не көруге болады

Іштегі ең басты көрініс — ағаш оймасы мен доғалар және қабырғалардағы қанық түсті көп бояулы өрнегі бар бас зал. Өрнекте өсімдік нақыштары, араб жазуы мен ұйғыр элементтері басым, бірақ олардың арасында құстар, балықтар мен жануарлар, соның ішінде қиял-ғажайып аңдар да бар. Оларды арнайы іздеңіз: жалпы көріністе байқалмай қалады.

Кешенге жұма мешіті, кіші мешіт, портал, бүйір қақпалар және тас қоршау кіреді. Жұма мешіті көтеріңкі кірпіш сұпаның үстінде тұр, оған бас және бүйір қақпалардан төселген жолдар апарады; қазақ Уикипедиясы оны бақ пен көгалдың ортасындағы аралға теңейді. Солтүстік-шығыс бұрыштағы кіші мешіт қарапайымдау, екі беткейлі шатыр астында, михрабы және көшеге шығатын жеке есігі бар — ол маһалла мешіті болған.

Бас қақпаның жанындағы медресе — шаруашылық құрылыстары бар 14 бөлме. Терезелері көшеге, есіктері аулаға қарайды. Ғимарат тұрғын үй де, кинотеатр да болған, бастапқы келбеті қалпына келтіру кезінде қайтарылған, мұражайдың экспозициялық және жұмыс бөлмелері дәл осында орналасқан.

Мешіт үшін Жаркентке барудың мәні бар ма

Бір ғимарат үшін жол алыс, сондықтан мешітті шығыс Жетісу бойынша бағыттың бір бөлігі еткен жөн. Алматыдан Жаркентке дейін түзу сызықпен шамамен 270 км, Талдықорғаннан — шамамен 160 км; жолмен одан көп шығады, ал нақты қашықтық пен жол уақытын біз растай алмадық.

Ең қысқа байланыс — Жаркент-Арасан ыстық бұлақтары, түзу сызықпен шамамен 25 км. Шарын мен Алтынемел алысырақ, бірақ облыстың сол бөлігінде орналасқан, оларды ұзағырақ бағыттың бөлігі ретінде қарастыруға болады.

Жаркентке қашан барған дұрыс

Төмендегі климат — метеостанция деректері емес, 631 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Ең жайлысы — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 25 °C, түнде 12–11 °C. Сәуір (шамамен 21 °C) мен қазан (шамамен 18 °C) да қолайлы, тек кешке жылы киім ала жүріңіз. Шілдеде күндізгі ең жоғары температура орта есеппен 31,3 °C — түсте аула мен төселген жолдар қызып кетеді, сондықтан аралауды таңертеңге жоспарлаңыз. Қыста күндіз шамамен 0 °C, түнде −11 °C-қа дейін. Жауын-шашын жыл бойы аз, айына 12-ден 27 мм-ге дейін, сондықтан жаңбыр жоспарды сирек бұзады.

Сапар алдында нені ескеру керек

Мешіт — мұражай ғана емес, киелі орын. Байсалды болыңыз, намаз оқып жатқандарға кедергі жасамаңыз, залда суретке түсіруге бола ма және қандай киіммен кіру керектігін орнында нақтылаңыз. Қазіргі келу ережелерін, жұмыс уақытын және кіру құнын біз растай алмадық: Уикипедия мұражайдың 1978 жылы ашылғанын хабарлайды, бірақ кешеннің бүгін қалай жұмыс істейтіні туралы мәлімет жоқ.

Жөндеу жұмыстары жүріп жатқан-жатпағанын да тексеріңіз: шатыр мен порталды қайта жаңартудың соңғы сипатталған кезеңі 2001–2004 жылдары өткен, кейінгілері туралы бізге белгісіз.

Алматыдан шықсаңыз, Алматы орталық мешіті туралы жазбалармен салыстырыңыз: онда киім мен жұма уақыты айтылған.