Зеренді — Көкшетау маңындағы қарағайлы шоқылар арасындағы көл: сапар алдында не білу керек

Зеренді — Ақмола облысындағы Көкшетау көлдері тобына жататын тұщы көл және оның жағасындағы аттас ауыл, Көкшетаудан түзу сызықпен шамамен 44 км жерде орналасқан. Бұл жерге жазда келеді: көлдің табаны құмды, суы мөлдір, айналадағы шоқыларда қарағайлы орман өседі, оңтүстік-батыс жағалауында демалыс үйлері бар. Төменде көл туралы сандар, ай сайынғы ауа райы және біз растай алмаған мәліметтер берілген.

Зеренді көлі сандармен: таяз, шағын, табаны құмды

Зеренді — теңіз деңгейінен 371 м биіктіктегі, Зеренді тауларының солтүстік-шығыс беткейлерін бойлай созылған тектоникалық текті таяз көл. Табаны тегіс әрі құмды, ал ыстық жазда таяз көлдің суы қатты қызып, гүлдейді. Орыс және қазақ Уикипедиялары түрлі өлшемдерді келтіреді, сондықтан екі нұсқаны да береміз.

Дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді, өлшеу күндері де көрсетілмеген. Есесіне басты мәселеде бірауыздан келіседі: табаны тегіс, құмды, кей жерлерде қиыршық тас пен жеке-дара тастар кездеседі, суы тұщы әрі мөлдір. Қазақ Уикипедиясына сүйенсек, жағалаудағы ені 100–150 м белдеуді қамыс басқан, ал қалған айдыны ашық. Оңтүстік жағалауды жыралар мен сайлар тіліп жатыр; қазақ Уикипедиясы бойынша оңтүстік жағалаудың бір бөлігін қарағай мен қайың орманы жауып тұр, ал негізгі бөлігі — егістік.

Зеренді ауа райы айлар бойынша: жылы ай үшеу ғана

Зеренді маусымнан тамызға дейін жайлы: күндіз орташа 22–23 °C, түнде 11–13 °C. Төмендегі деректер метеостанция бақылаулары емес, 369 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдарға арналған ERA5 реанализінің есептік нормалары. Нүктенің биіктігі көл деңгейіне (371 м) жақын.

Шілде — ең жылы әрі ең ылғалды ай: жауын-шашын шамамен 101 мм, бұл маусым мен тамыздағыдан екі есе көп. Жыл бойы шамамен 441 мм жауын-шашын түседі. Су жағасында демалуды жоспарласаңыз, шілдеде жаман ауа райына бір күн қор қалдырған артық болмайды. Бір апталық немесе 10 күндік болжам үшін бұл нормалар жарамайды: жолға шығар алдында Зеренді үшін өзекті ауа райы болжамын қараңыз.

Зеренді демалыс аймақтары мен жағажайлары

Демалыс үйлері мен жазғы балалар лагерлері көлдің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан, ал Зеренді ауылының өзі — солтүстік-шығыс жағалауда. Жағалауларда құмды жағажайлар бар; қазақ Уикипедиясына сүйенсек, көлді құмды-қиыршықтасты жағажай қоршап жатыр. Нақты демалыс аймақтарының, шипажайлар мен үйшіктердің атауларын, бағалары мен жағдайларын келтірмейміз: бұл тәуелсіз нұсқаулық, ал өзекті деректерді тексеру мүмкіндігіміз жоқ.

Көл «Көкшетау» ұлттық паркі мен Зеренді зоологиялық қаумалының құрамына кіреді. Демек, мұнда келу, тұрақтау және балық аулау ережелері әдеттегі жағалаудан өзгеше болуы мүмкін. Нақты қандай екенін растай алмадық: сапар алдында, әсіресе шатырмен баратын болсаңыз, оларды алдын ала анықтап алыңыз.

Көкшетаудан, Астанадан және Петропавлдан Зерендіге дейінгі қашықтық

Ең жақын қала — Көкшетау, түзу сызықпен шамамен 44 км, сондықтан Зерендіге бір күнде барып қайтуға әбден болады. Қалған қашықтықтар да түзу сызықпен көрсетілген, жол бұдан ұзағырақ болады.

Астанадан бір күндік сапар шаршатып жібереді, демалыс күндерін арнаған дұрыс. Бағытты, жолдың жай-күйін және ауылға автобус қатынасы бар-жоғын тексере алмадық. Салыстыру үшін: оңтүстіктегі Қапшағай су қоймасына Зерендіден түзу сызықпен шамамен 1 185 км, бұл мүлдем басқа демалыс сценарийі.

Көл тартылып барады: демалысқа бұның әсері қандай

Соңғы жарты ғасырда Зеренді айтарлықтай тартылды — бұл туралы 2012 жылғы 6 сәуірде көлді сақтау жөніндегі жұмыс кеңесінде айтылды. Онда аталған себеп — жер асты суларының деңгейі төмендеуіне байланысты көлді қоректендіріп тұрған бұлақтардың жоғалуы. Салдары — көлдің лайлануы, шөп басуы, ал жазда судың қызып, гүлдеуі, соның кесірінен көлде балық азайған.

Демалушы үшін мұның практикалық мәні бар: ыстық апталарда жағалаудағы су гүлдеуі мүмкін. 2012 жылдан кейін жағдай қаншалықты өзгергенін растай алмадық. Қазақ Уикипедиясы суды ішуге жарамды деп көрсетеді, бірақ гүлдеуді ескере отырып, оны өңдеусіз ішуге кеңес бермес едік.

Зеренді атауы қайдан шыққан: үш нұсқа және екі аңыз

Атаудың біржақты түсіндірмесі жоқ. Орыс Уикипедиясында қазақтың «зерең» сөзі «табақ», «дөңгелек ағаш тостаған» немесе «білезік» деп аударылады. Қазақ Уикипедиясы тағы екі нұсқаны келтіреді: қазір мақсары деп аталатын өсімдіктің көне түркі атауы «зерензе» сөзінен немесе моңғолдың «зэрээн» — киік деген сөзінен.

Аңыз да екеу. Біріне сенсек, ауқатты отбасынан шыққан қыз кедей жігітпен бірге қуғыннан қашып бара жатып, білезігін жерге лақтырыпты, сол жерге көл жайылып, ғашықтарды қуғыншылардан бөліп тастапты. Екіншісі бойынша, 1824 жылы казак жасағы түнде су жағасына шығып, қазақ малшысынан бұл көл ме, әлде өзен бе деп сұрапты да, оның «Жер анда!» деген жауабын атау деп қабылдапты — Зеренді станицасы осылай пайда болған.

Ауыл маңындағы гранит тақталары және көршілес көлдер

Солтүстік-шығыс жағалаудағы Зеренді ауылының жанында жағажайдың үстінде граниттер жер бетіне шығып жатыр: диаметрі 1–3 м жалпақ тастар көлге қарай шамамен 20°-қа еңкейіп, бір-біріне тығыз жабысып жатыр. Қазақ Уикипедиясының сипаттауынша, алыстан олар алып жағажайға ұқсайды.

Зеренді — Көкшетау көлдері тізбегінің бір бөлігі, жақын маңда басқа да су айдындары бар. Ағылшын Уикипедиясына сүйенсек, Құмдыкөл 18 км солтүстікте, Айдабол 15 км оңтүстікте, Қараүңгір 35 км шығыс-оңтүстік-шығыста, Имантау 49 км батыста жатыр. Өңірде бірнеше күн болуды жоспарласаңыз, оларды қосалқы нұсқа ретінде қарастыруға болады, бірақ олардың жағалауындағы жағдайды біз тексерген жоқпыз.