Шығыс Қазақстандағы Зайсан көлі: сапар алдында не білу керек

Зайсан көлі — Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданындағы, Алтай, Қалба жотасы мен Тарбағатай арасындағы жазық аңғарда жатқан ірі тұщы көл. Мұнда маусымнан тамызға дейін барған жөн: қарашадан сәуірдің соңына дейін көл мұз астында тұрады. Сапардың басты себептері — су айдынының кеңдігі, балық аулау және көлдің планетадағы ең көне көлдердің бірі ретіндегі атағы.

Бүгінгі Зайсан — су қоймасының ішіндегі көл

Ертіс өзеніне Бұқтырма СЭС салынғаннан кейін Зайсан бөгет тіреуінің аймағында қалып, деңгейі көтерілді. Орысша Уикипедия көтерілуді 7 м деп көрсетеді, ағылшынша Уикипедия — шамамен 6 м. Ағылшынша мақала бойынша көлдің ауданы шамамен 1 800-ден 3 500 км²-ге дейін, ал кейбір бағалаулар бойынша 5 000 км²-ге дейін ұлғайған. Сондықтан кейбір карталарда Зайсан көл ретінде, енді бірінде Бұқтырма су қоймасының бөлігі ретінде белгіленген.

Бөгетке дейінгі көл туралы деректер де дереккөздерде әртүрлі, ауқымын түсіну үшін оларды қатар көрген пайдалы.

Саяхатшы үшін бұдан бір қорытынды шығады: жағалау сызығы өзгерген және әлі де өзгеріп келеді. Деңгей маусымға қарай 1–2,5 м-ге ауытқиды. Су ең жоғары мамырда және маусымның басында, ең төмен сәуірдің басында болады. Қазақша Уикипедия соңғы жылдары Бұқтырма су қоймасының деңгейі жоғары ағыста, Қытайда, Қара Ертіс суының қарқынды алынуына байланысты төмендеп жатқанын, ал ағын әрі қарай азайса, Зайсан су қоймасынан қайта бөлініп қалуы мүмкін екенін қосады. Сондықтан жағалау мен тұрақ орындарының ескі сипаттамалары сіз көретін жағдаймен сәйкес келмеуі мүмкін.

Шамамен 70 млн жыл: жасы таңғалдырады, бірақ даулы

Зайсанды жиі планетадағы ең көне көл деп атайды: оның жасы шамамен 70 млн жыл деп бағаланады, мүмкін бор кезеңінен бері бар. Салыстыру үшін, әдетте ең көне көл саналатын Байкалдың жасы — 25–30 млн жыл. Ағылшынша Уикипедия Зайсанның нақты жасы әлі де дау тудыратынын ашық жазады: сенімді даталау аз, дегенмен қазаншұңқырдың геологиялық зерттеулері тұтастай алғанда оның өте көне шығу тегін қолдайды.

Қазаншұңқыры тектоникалық. Көл бұрын тереңірек әрі ұзынырақ болған: судан алыстағы аласа жағалауларда толқынның ескі сызықтары сақталған. Геология қызықтырса, осы көне жағалау білеулерін іздеңіз — бұл Зайсанның бұрынғы көлемінің көзге көрінетін ізі.

Зайсан көліне қашан бару керек

Ыңғайлы кезең — маусымнан тамызға дейін, мамыр мен қыркүйек те қолайлы. Төменде биіктігі 390 м нүкте үшін ERA5 реанализі (1991–2020) бойынша климат нормалары берілген. Бұл метеостанция бақылаулары емес, тор бойынша есептелген деректер. Есептеу нүктесі су айдынына түсуі мүмкін, сондықтан жазда күндіз құрлықта кестедегіден ыстығырақ болуы ықтимал.

Шілде — ең жылы ай: күндіз шамамен 30 °C, түнде шамамен 19 °C. Маусым мен тамыз сәл салқынырақ, күндіз шамамен 25–26 °C. Мамырда күндіз шамамен 18 °C, түнде шамамен 10 °C, ал мұз тек сәуірдің соңында кетеді, сондықтан мамырдың басы — суық су мен маусымаралық кезең. Қыркүйекте күндіз шамамен 22 °C, қазанда шамамен 13 °C. Қыста күндіз шамамен −12 °C, түнде шамамен −16 °C болады. Жауын-шашын аз, жылына барлығы шамамен 230 мм, ең көбі шілдеде — шамамен 26 мм.

Жазы жылы, ал жағалаулары аласа әрі көп жерінде қамыс басқан. Сондықтан шілдедегі көрсеткіштерді ескеріп, су қоры мен күннен қорғаныш алған жөн.

Суы, жағалауы және балығы

Зайсанның суы тұщы әрі жұмсақ, минералдануы 100 мг/л-ден аспайды, мөлдірлігі — 1,3 м. Түбі лайлы, кей жерлері құмды, ұсақ қиыршық тасты. Жағалаулары аласа, көп жерінде қамыс басқан. Дереккөздер таза жағалауды тек Баклан және Бархоц мүйістерінде атап өтеді. Басқа мүйістерден Вершинин, Голодаевский, Тополевый, Песчаный және Голый белгілі.

Көлдің ортасында арал жоқ. Екі шағын Канин аралы Қара Ертістің құяр сағасында, Қылын аралы Ертістің бастауына жақын жатыр. Қара Ертістен бөлек, көлге Кендірлік, Көкпекті, Бұғаз, Базар, Шерге, Арасан, Терс-Арлық және басқа өзендер құяды. Көлден жалғыз Ертіс ағып шығады.

Зайсан балығымен танымал. Қазақша Уикипедия бойынша көлде балықтың 21 түрі бар, оның 16-сы жергілікті, 5-еуі жерсіндірілген. Орысша мақалада көксерке, шортан, налим, алабұға, аққайран, оңғақ, тарақ балық, мөңке және шаян аталады. XX ғасырда көлге ондатр әкелінген. Әуесқой балық аулау ережелерін біз растай алмадық: қазақша мақалада балық аулауға тыйым салынған учаскелер айтылады.

Қаншалықты алыс

Көл ірі қалалардан шалғай жатыр. Тура сызықпен оған дейін Өскеменнен шамамен 239 км, Семейден шамамен 383 км, Талдықорғаннан шамамен 543 км және Павлодардан шамамен 691 км. Жол айтарлықтай ұзағырақ болады, ал оның жай-күйі мен қоғамдық көлікті біз растай алмадық. Уақытты қормен жоспарлап, бағытты алдын ала тексеріңіз.

Қытай шекарасы шығыс жағалаудан 60 км жерден өтеді. Көлдің шығыс бөлігіне бармас бұрын онда шекара аймағының режимі бар-жоғын тексеріңіз.

Шығыс Қазақстанды аралап жүрсеңіз, Зайсанды Рахман қайнарларына сапармен ұштастыруға болады: тура сызықпен шамамен 251 км. Алматыға жақынырақ үлкен су айдыны керек болса, Қапшағай су қоймасын қараңыз.

Тарихы: дала империяларының жолындағы көл

Зайсан аңғары арқылы ғасырлар бойы көшпелі мемлекеттер өткен. Б. з. д. III ғасырда ғұндар мен юэчжилер арасындағы шекара шамамен көл бойымен өткен. Кейін өңірді түркі қағанаттары, Таң империясы, қарлұқтар мен ойраттар, қарахандар мен қарақытайлар билеген. 1216 жылы бұл жерлер моңғолдарға өтті. Көл Шыңғыс хан (1224) мен Хулагу (1251) жорықтарының жолындағы бір нүкте болған, ал 1391 жылы мұнда Ақсақ Темірдің жорығы жеткен.

Атауы моңғол тілінен шыққан: орысша Уикипедия оны «кішкене князь» деп, ағылшынша — «асыл көл» деп аударады. Қазақша мақала басқа атауларын да келтіреді: қызыл жарларына байланысты Қызыл Пу, Алдияр, Теңіз. Абрахам Ортелийдің 1570 жылғы картасында көл «Қытай» деп белгіленген, соңғы рет осылай Николя де Фердің 1694 жылғы картасында жазылған.

XVIII–XIX ғасырларда көл формальды түрде Цин империясына тиесілі болды, бірақ сібір казактары 1803 жылдан бастап мұнда жазғы балық аулауға келіп жүрді, ал 1822–1825 жылдарға қарай Қара Ертістің сағасына дейін жетті. 1864 жылғы Шәуешек хаттамасы Зайсанды Ресей империясының құрамында қалдырды.