Үстірт: үстірттің батыс шыңындағы Үстірт қорығында не күтіп тұр

Үстірт — Қазақстанның оңтүстік-батысындағы шөлді үстірт, ал Үстірт қорығы оның батыс жиегін, яғни шыңын (чинкін), және оның етегіндегі Кендірлісор ойысын қорғайды. Қорық 1984 жылғы 12 шілдеде Маңғыстау облысының Қарақия ауданында, Өзбекстан мен Түрікменстан шекараларына жақын жерде құрылған. Мұнда көктемде не күзде, уақытты мол алып барған жөн: Ақтаудан түзу сызықпен шамамен 284 км.

Үстірт картада: қорық нақты қай жерде

Қорық Үстірттің бір бөлігін ғана алып жатыр: батыс шыңның бір учаскесін, жарқабақ үстіндегі үстірттің жіңішке жолағын және кең Кендірлісор ойпатын. Әкімшілік тұрғыдан бұл Маңғыстау облысы Қарақия ауданының шығыс бөлігі. Картадағы бағдар — шамамен 43,13° с. е. және 54,62° ш. б.

Кендірлісор ойысы (орыс Уикипедиясында Кендирлисор деп те жазылады) бүкіл қорықты оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай кесіп өтеді. Қазақ Уикипедиясының деректері бойынша, шыңдар сорды үш жағынан таға тәрізді қоршап тұр. Аумағы — шамамен 223 мың га, яғни 2 230 км²-ге жуық.

Қорықтың әкімшілігі Ақтауда орналасқан, орыс Уикипедиясына сүйенсек, одан қорғалатын аумаққа дейін 200 км-ден асады. Жоспарлау үшін ең маңызды дерек осы: Үстірт — Ақтау маңындағы серуен емес, жеке экспедиция.

Негізгі сандар және дереккөздер қай жерде алшақтайды

Негізгі деректер сәйкес келеді, бірақ ұсақ-түйекте орыс және ағылшын Уикипедиялары әртүрлі сандар береді. Айырмашылықтар шамалы, сапарға шығу шешіміне әсер етпейді, алайда есеп жазып не түрлер тізімін салыстырып жүрсеңіз, екі санды да ескеріңіз.

Сор түбі мен шың жиегінің арасындағы биіктік айырмасы — 400 м-ге жуық. Үстірттің басты көрінісі де осы: теңіз деңгейінен төмен жатқан тегіс сортаң тостаған және оның үстінде тік көтерілген үстірт қабырғасы.

Ландшафт: жарқабақтар, «қамалдар» және тас шарлар

Қорықтың ең әсерлі көрінісі — батыс шыңның жарқабақтары. Қазақ Уикипедиясы биіктігі 200 м-ден асатын, «пышақпен кесіп тастағандай» тік беткейлерді, төбесі тегіс не конус тәрізді мұнара секілді қалдық жартастарды, ақ, көгілдір және қызыл қабаттардан тұратын «қамалдарды» сипаттайды. Ағылшын тіліндегі мақала биіктігі бірнеше жүз метрге жететін ақшыл қызғылт, көгілдір және ақ түсті бағаналар туралы айтады.

Сол мақалада табиғи «қақпалар», екі тесігі бар шағын үңгірлер және диаметрі шамамен 5 м болатын домалақ тастар шашылған алаңдар да аталады. Үстірт бір кездері теңіз түбі болған: мұнда көне жануарлардың қалдықтары мен алғашқы адамдардың құралдары табылған.

Ағылшын Уикипедиясы бойынша, қорық аумағында көне Шахр-и-Вазир қаласы мен ондаған неолит тұрағы бар. Мұның қайсысын көруге болатыны және оларға қалай баруға болатыны туралы толық мәлімет таба алмадық.

Үстірттің жарқабақтары мен ландшафтын «Мир» телеарнасының «Тайны плато Устюрт» фильмі көрсетеді (2025 жылғы қыркүйек, орыс тілінде):

Үстірт қорығында кімдер мекендейді

Қорық солтүстік шөлдердің табиғи кешенін, соның ішінде сирек жануарлар мен өсімдік түрлерін сақтау үшін құрылған. Қызыл кітапқа сүтқоректілердің 9 түрі енген: үстірт муфлоны, қарақұйрық, қарақал, манул, шұбар күзен, құм мысығы, бал борсығы, ақбауыр жебеқұлақ және Қазақстанда 1960-жылдары жойылып кеткен қабылан. Орыс Уикипедиясы бойынша, қабыланның орнына мұнда Алдыңғы Азия барысы пайда болған.

Құстардың 111 түрінің 11-і Қызыл кітапқа енген, олардың арасында қоқиқаз, ителгі, лашын, бүркіт, дала қыраны, үкі, жек және қарабауыр бұлдырық бар. Ағылшын Уикипедиясы мекендеушілер қатарында киікті, қасқырды және шиебөріні де атайды; 2021 жылғы қыркүйекте камераларға қасқырлар, шиебөрілер, тау қойлары және қарақалдар түскен.

Өсімдік жамылғысы топыраққа байланысты: сазды жерлерде — бұйырғын мен кейреук, сортаңдарда — қарабарақ пен сарсазан, сексеуіл де кездеседі. Өсімдіктің бес түрі Қызыл кітапқа енген, соның ішінде бор бояушөбі мен хиуа сораңы.

Үстірттегі ауа райы айлар бойынша: қашан бару керек

Ең қолайлысы — сәуір мен қазан. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы −46 м биіктіктегі, яғни ойыс түбіндегі нүкте үшін есептелген нормалары. 340 м-ге дейін көтерілетін шың жиегінде температура өзгеше болуы мүмкін.

Маусымнан тамызға дейін күндіз 35–38 °C, ал шілдеде түнде шамамен 25 °C — салқындық болмайды. Ағылшын Уикипедиясы жазғы ең жоғары температураны 40 °C-ден жоғары, қысқы ең төменгісін −41 °C-ден төмен деп көрсетеді, демек есептік орташа көрсеткіштер қатты шектік мәндерді жасырып тұр. Есеп бойынша жылына шамамен 140 мм жауын-шашын түседі, шілде–қыркүйекте айына небәрі 2–4 мм: орнында көлеңке мен су болады деп үміттенбеңіз.

Бір айды ғана таңдасаңыз, сәуір не қазанды алыңыз: мамыр мен қыркүйекте ұзақ жаяу жүруге тым ыстық, ал наурыз бен қарашада түндер суық.

Жол: басты кедергі — қашықтық

Ең жақын ірі қала — Ақтау, одан қорыққа дейін түзу сызықпен шамамен 284 км. Атыраудан түзу сызықпен шамамен 488 км, Ақтөбеден — 818 км. Жолмен жүретін нақты қашықтық бұдан ұзақ, бірақ қаншалықты ұзақ екенін растай алмадық.

Бағытты, жолдың жай-күйін, жол бойында жанармай мен судың бар-жоғын, сондай-ақ қорыққа бару тәртібін алдын ала, ең алдымен Ақтаудағы әкімшіліктен анықтап алу керек. Бұл — қорғау санаты ең қатаң қорық, сондықтан оның кез келген бөлігіне еркін кіруге болатынын растай алмаймыз.

Үстіртке бару мүмкін болмаса, Ақтауға жақынырақ жерде Маңғыстаудың басқа да шөлді ландшафттары бар — Бозжыра және Маңғыстау табиғаты мен Форт-Шевченко беттерін қараңыз.

Шерқала мен Шарлар аңғары: қорыққа кіре ме, жоқ па

Бұл жерде дереккөздер алшақтайды. Ағылшын Уикипедиясы Шерқала тауы мен Шарлар аңғары қорық шегінде жатыр деп жазады. Бірақ координаттар бойынша Шерқала қорықтан түзу сызықпен шамамен 244 км, ал Торыш шарлар аңғары шамамен 281 км жерде орналасқан.

Орыс және қазақ тіліндегі мақалалар бұл орындарды қорық құрамында атамайды. Оларды Үстіртке сапардың бөлігі ретінде емес, Маңғыстау бойынша бағыттың жеке нүктелері ретінде жоспарлаңыз.