Ұлытау — Жошы мен Алаша хан кесенелері бар Сарыарқаның көне таулары

Ұлытау — Қазақтың ұсақ шоқылығының оңтүстік-батысындағы аласа гранит таулар массиві, Жезқазғаннан түзу сызықпен шамамен 106 км жерде. Ең биік нүктесі — Ақмешіт шыңы, 1 131 м-ге көтеріледі, ал массивтің өзі солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылады. Баруға басты себеп — тарих: Жошы хан мен Алаша хан кесенелері, қорғандар және көне металлургияның іздері.

Ұлытау қай жерде орналасқан

Ұлытау таулары елдің орталығында, Ұлытау облысының Ұлытау ауданында жатыр. Ең жақын ірі қала — Жезқазған, түзу сызықпен шамамен 106 км. Астанаға дейін шамамен 427 км, Қызылордаға дейін шамамен 434 км, Қарағандыға дейін шамамен 463 км — бұлардың бәрі түзу сызықпен алынған қашықтық, жолмен одан көп шығады.

Аттас облыс жақында құрылды: 2022 жылғы наурызда бұрынғы Жезқазған облысының аумағында жаңа облыс құрылатыны жарияланды. Сондықтан ескі мәтіндерде дәл осы ескерткіштер Қарағанды облысында деп көрсетіледі.

Биіктіктегі 2 м айырма сапарға ешқандай әсер етпейді: бұл — биіктікке көп көтерілуді талап ететін таулар емес, төбелі массив.

Ұлытау таулары: аласа, бірақ жартасты

Жоталар мен мұздықтарды күтпеңіз: Ұлытау — уақытша ағындардың шатқалдары тілгілеген жалаңаш жартасты беткейлер. Атауы «ұлы таулар» дегенді білдіреді, бірақ бұл ұлылық биіктікке емес, тарихқа қатысты.

Беткейлерде көктерек ормандары мен дала кездеседі, ылғалды ойпаңдарда — қайың шоқ тоғайлары. Жарықтарда далалық астық тұқымдастар, жусан мен қылша өседі, тасты сөгінділерде — бұталар. Ботаниктер мұнда өсімдіктің 617 түрін санаған, оның 90-ы — дәрілік.

Ұлытауды «көлдер мен бұлақтар елі» деп атайды, алты өзен де осы жерден басталады. Мұндағы су таулармен байланысты: өзендер массивтен бастау алады.

Ұлытауды неге даланың орталығы деп санайды

Ұлытау ерте заманнан билеушілердің ордасы, жиын өтетін және жерленетін орны болған. Төменде — Уикипедия жазатын басты кезеңдер.

Аңыз бойынша және Уикипедия деректерінше, Алтын Орда ханы Тоқтамыс пен әмір Едіге де осында жерленген. Сапар үшін бұл бағыттың шыңнан шыңға емес, ескерткіштен ескерткішке қарай құрылатынын білдіреді.

Кесенелер, қорғандар және көне кеніштер

Басты нүктелер — Жошы хан мен Алаша хан кесенелері. Жошы кесенесінен 610 м солтүстікте, өзен жағасында қабырғасы 118 м болатын ғұрыптық мәндегі үшбұрышты топырақ үйіндінің қалдықтары сақталған.

Аудан аумағында барлығы шамамен 636 ескерткіш бар, оның 282-сі «Ұлытау» мұражайының тарихи-мәдени картасына енгізілген. Олардың арасында Беғазы-Дәндібай мәдениетінің қорғандары мен қорымдары, петроглифтер, шахталар мен металлургиялық пештер бар. «Мұртты қорғандар» әлі күнге жұмбақ: бір археологтар оларды жерлеу құрылыстары десе, енді біреулері көне обсерваториялар деп санайды.

Қазақтар үшін Ұлытау — қасиетті жер. Кесенелер маңында кез келген тағзым ететін жердегідей жүріңіз: тыныш болыңыз, адамдарды дұға оқып тұрғанда суретке түсірмеңіз. Жартас суреттері қызықтырса, әсеріңізді оңтүстік-шығыстағы Таңбалы петроглифтерімен салыстырыңыз, ал хандар тақырыбын Түркістан жалғастырады — оған дейін түзу сызықпен шамамен 599 км.

Ұлытаудағы ауа райы және қашан бару керек

Ең қолайлы уақыт — мамыр мен қыркүйек, маусым–тамыз айларында да жайлы. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 649 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары.

Қысы мұнда күрт континенттік: қаңтарда күндіз шамамен −11 °C, түнде шамамен −18 °C, ал күндізгі аяз қарашадан наурызға дейін сақталады. Жазы жылы, бірақ қажытпайды: шілдеде күндіз шамамен 27 °C, түнде шамамен 15 °C. Жауын-шашын аз — жылына шамамен 270 мм, бірде-бір айда 34 мм-ден аспайды.

Ақмешіт шыңы есептік нүктеден 500 м-ге жуық биік, сондықтан шыңдарда кестедегіден салқынырақ әрі желдірек болады.

Сапарды қалай жоспарлау керек

Ыңғайлы бастау нүктесі — Жезқазған, түзу сызықпен шамамен 106 км. Астанадан, Қарағандыдан немесе Қызылордадан түзу сызықпен 427–463 км, жолмен одан көп.

Массив 200 км-ге созылған, ал ескерткіштер далаға шашырай орналасқан. Сапар алдында нақты нені көргіңіз келетінін таңдап, бағытты нүктелер бойынша құрыңыз.

Біз жолдардың жай-күйін, қоғамдық көліктің бар-жоғын, «Ұлытау» мұражайының жұмыс уақытын және ескерткіштерге бару ережелерін растай алмадық. Мұны жолға шықпас бұрын жергілікті жерде немесе тұрғындардан нақтылаңыз.