Үкаша ата — Қаратау бөктеріндегі сахабаның құдығы мен мазары

Үкаша ата (Укаш ата, Укаша-ата) — Түркістан облысындағы мазар мен құдықтан тұратын мемориалдық кешен, Түркістаннан шамамен 35 км солтүстікте. Мұнда зиярат етушілер келеді: аңыз бойынша құдық адамның күнәлі не күнәсіз екенін көрсетеді, ал кесене шатырының астында Қазақстандағы ең ұзын құлпытастардың бірі жатыр. 2019 жылдан бері кешен республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші саналады.

Үкаша ата деген не және мұнда неге барады

Бұл — Мұхаммед пайғамбардың сахабаларының, яғни серіктерінің бірі, әл-Бұхаридің хадистер жинағында аты аталатын Үкаша ибн Михсанның есімімен байланысты зиярат орны. Тарихи деректер оның Орталық Азияда болғанын растамайды, бірақ жергілікті дәстүр мазарды оның қабірі деп біледі. Кешен «Әзірет Сұлтан» мұражай-қорығының құрамына кіреді.

Кешенде орасан зор құлпытасы бар кесене, оның батысындағы құдық және тұғ — зиярат етушілер шүберек байлайтын сырық бар. Кесененің жанында зиярат етушілерге арналған қазіргі заманғы қонақ үй тұр. Бұл ашық аспан астындағы мұражай емес, тірі қасиетті орын: өзіңізді мешіттегідей немесе зираттағыдай ұстаңыз.

Түркістанға бара жатсаңыз, Үкаша атаны жарты күндік сапар ретінде қосу ыңғайлы. Қала мен оның кесенесі туралы толығырақ — Түркістан бетінде.

Үкаша ата кесенесі: ұзындығы 12–21 м құлпытасы бар кесене

Кесене ішіндегі ең басты нәрсе — ұзындығымен ғимараттың өзінен де қатты таңғалдыратын ұзынша құлпытас. Екі Уикипедиядағы сандар айтарлықтай алшақ, сондықтан екі нұсқаны да келтіреміз.

Келушіге мәні біреу: құлпытас шынымен өте ұзын, бірақ нақты санды орнында дерек ретінде айтпаған жөн. Қазақша мақала ұзындықты аңызбен түсіндіреді: сахабаның басы 12 м домалап кеткен, сондықтан оны төгілген қанымен бірге жерлеген. Орысша мақала алып құлпытастарды Қарахандар тұсында Орта Азияға тараған оңтүстік араб, йемендік дәстүрмен байланыстырады.

Сыртта тағы бір үлкен қабір бар — Үкаша атаның серігі саналатын Ер-Қоянның (Ерқоян батырдың) 12 метрлік құлпытасы. Қазақша мақалаға қарағанда, ғимараттың батыс жағында тот баспайтын қаңылтырдан жасалған диаметрі 3,5–4 м күмбез бар; қабырғалары тау тасынан қаланып, ақ және сұр цемент пен қиыршық тас қоспасымен сыланған.

Кешен қаншалықты көне: нұсқалар әртүрлі

Бір ғана жауап жоқ, мұны алдын ала білген жөн. Қазіргі тарихнама кешенді IX–X ғасырлармен мерзімдейді. Ә. Х. Марғұлан атындағы Археология институтының деректері бойынша, Үкаша атаға қатысты барлық ғибадат нысандары — «жаңадан салынғандар», ал кесенені жергілікті тұрғындар 1989–1990 жылдары тұрғызған.

Үшінші нұсқа да бар: ғимарат XX ғасырдан әлдеқайда бұрын пайда болып, талай рет қайта салынған. Кеңес жылдары дінге қарсы науқандар кезінде мазар бірнеше рет қиратылған, соңғы рет — 1986 жылы, ал 1990-жылдардың басында қалпына келтірілген. Қазақша Уикипедия алғашында мұнда тек қабір орны болғанын, ал 1940-жылдары алғашқы шырақшы Кәміл қары оның үстіне ұзындығы 32 м сағана тұрғызып, бақ үшін 5 га жерді тас қабырғамен қоршағанын қосады.

Сапар үшін қорытынды: сіз қасиетті қабір орнындағы қазіргі заманғы ғимаратты көресіз. Орынның құндылығы — көне сәулетте емес, зиярат дәстүрінде. Ортағасырлық қабырғаларды көру үшін Сауранға барған дұрыс.

Үкаша ата құдығы: тереңдігі, суы және аңызы

Тереңдігі шамамен 22–25 м құдық тау жарығының үстіне салынған, оның үстінде киіз үй пішінді шағын құрылыс тұр. Қазақша мақала бойынша тереңдігі 23 м, ал «киіз үйдің» өзі диаметрі 4,5 м, биіктігі 3,5 м. Кесенеден қашықтығын деректер әртүрлі көрсетеді: орысша мақалада батысқа қарай 600 м, қазақша мақалада батысқа қарай 200 м.

Су деңгейі тұрақсыз, көп жағдайда зиярат етушілер су ала алмайды. Мұны түсініп барған жөн: бос шелек мұнда — сапардың сәтсіздігі емес, әдеттегі жағдай.

Аңыздардағы Үкаша ата құдығының сыры

Құдыққа ғажайып қасиеттер телінеді: күнәсіз адам шелекті арқанмен түсірсе, оны сумен тартып шығарады, ал күнәлі адам бос шығарады. Егер суға тас түссе, сенім бойынша Алла сол адамға емші, жазушы, көріпкел немесе сазгер қабілетін береді. Ең жиі сұралатын «сыр» осы.

Сахабаның қаза табуы туралы аңыз мынадай. Жаулары оның әйелін сатып алып, әйелі күйеуінің тек намаз үстінде ғана осал болатынын айтып қойған. Оның басын шауып тастаған, бас жарыққа домалап түсіп, жер асты өзенімен Меккеге жеткен. Қазақша нұсқа бойынша құдық жер асты жолдары арқылы Зәмзәм бұлағымен жалғасқан, ал басты Үкашаның өтінішімен пайғамбардың аяқ жағына жерлеген. Кейін жарықтың үстіне құдық салынып, қан төгілген жерге кесене тұрғызылған.

Екінші аңыз мұнда неге зиярат етуге келетінін түсіндіреді. Пайғамбар қайтыс болар алдында біреуге қарызы бар-жоғын сұрағанда, Үкаша жалаңаш иығына қамшымен екі рет ұрғанын қайтаруды талап етіпті. Пайғамбар көйлегін шешкенде, Үкаша қамшыны лақтырып тастаған: ол тек оның денесіндегі мөрді көргісі келген еді. Аңыз бойынша пайғамбар: «Кім Үкашаға зиярат етсе, тозақ отынан құтылады», — деген.

Қайда орналасқан және күнді қалай жоспарлау керек

Кешен Сауран ауданының Бабайқорған ауылдық округінің аумағында, Қаратаудың оңтүстік беткейінде, Өгіз тау шатқалының маңында орналасқан (қазақша Уикипедия бойынша). Орысша Уикипедия Түркістаннан солтүстікке қарай 35 км, қазақшасы — 55 км дейді; Түркістаннан түзу сызықпен шамамен 35 км, сондықтан айырмашылық жол мен түзу қашықтық арасында болуы ықтимал, бірақ мұны растай алмадық.

Іс жүзінде бұл — Түркістаннан шығатын сапар: Шымкент алысырақ, түзу сызықпен шамамен 178 км. Бұл жерден Арыстан баб кесенесі мен Отырар қалашығына дейін түзу сызықпен шамамен 85 км. Кешенге баратын көлік кестесі мен жолдың жай-күйін растай алмадық.

Қашан бару керек: жазда ыстық, қыста батпақ

Ең қолайлы уақыт — сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан: күндіз жылы, түнде аяз болмайды.

Сандар — метеостанция деректері емес, 484 м биіктіктегі тор нүктесі үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары; тау бөктерінде орнында сәл өзгеше болуы мүмкін. Шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура шамамен 34 °C, ал маусымнан қыркүйекке дейін жауын-шашын жоқтың қасы — айына 3-тен 6 мм-ге дейін. Жазда күн ысымай тұрып, таңертең келген дұрыс.

Қарашадан ақпанға дейін күндіз шамамен 1–7 °C, түнде −6 °C-қа дейін, және бұл ең ылғалды айлар: желтоқсанда шамамен 53 мм жауын-шашын түседі. Қыста суық әрі ылғалды.