Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Тұйықсу мұздығы: қай айда барған жөн
- қаңтар: маусым емес
- ақпан: маусым емес
- наурыз: маусым емес
- сәуір: маусым емес
- мамыр: болады
- маусым: жақсы
- шілде: ең қолайлы
- тамыз: ең қолайлы
- қыркүйек: жақсы
- қазан: болады
- қараша: маусым емес
- желтоқсан: маусым емес
Шамамен 3 400–3 660 м биіктікте орташа күндізгі ең жоғары температура тек мамырдан қыркүйекке дейін нөлден жоғары, ал аязсыз түндер шілде мен тамызда ғана болады.
Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Тұйықсу мұздығы: неге бару керек
Тұйықсу мұздығының циркі
Мұздық таға тәрізді цирктің ортасында жатыр: ашық бөлігі 3,5 км, цирктегі ені 1,5 км, айналасында Молодёжный, Туристов және Маяковский мұздықтары.
Бір ғасырдан астам бақылау
Алғашқы сипаттама — 1902 жылы С. Е. Дмитриев, Городецкийдің 1916 жылғы суреттері, 1968 жылдан Тұйықсу-2 метеостанциясы және 1971 жылдан гляциологтардың үйлері.
Тұйықсуға жолдағы морена жалы
Бүйірлік және соңғы мореналар биіктігі шамамен 300 м жал түзіп, Кіші Алматы өзенінің аңғарын бөгеп, мұзға жетуді қиындатады.
3 400 м биіктіктегі қысқа жаз
Тек шілде мен тамызда орташа күндізгі ең жоғары температура 9 °C-қа жуық, ал орташа түнгі ең төменгі температура нөлден жоғары. Бұл айлар ең ылғалды да, жауын-шашын шамамен 124–129 мм.
Тұйықсу маңындағы еріген су көлі
Мұздық жылына 10 м шегінеді, жазда соңғы морена мен мұздық тілінің арасында еріген су көлі пайда болады. Бұл мұздың кішіреюінің тікелей ізі.
Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Тұйықсу мұздығы суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Тұйықсу мұздығы — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі, Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысындағы аңғарлық мұздық, Алматыдан түзу сызықпен шамамен 26 км жерде. Оның ашық бөлігі шамамен 3 400 м биіктікте аяқталады, ал мұздықтың өзі таға тәрізді цирк құрайтын мұздықтар тобының ортасында жатыр. Мұнда биік таулар үшін және көзге айқын кішірейіп бара жатқан мұздықты көру үшін келген жөн: 1958 жылдан бері ол шамамен 57 млн м³ мұзынан айырылды.
Тұйықсу деген не және ол қайда орналасқан
Тұйықсу — аттас асудың етегіндегі, оңтүстіктен солтүстікке қарай созылған аңғарлық мұздық. Ол таға пішінді цирктің ортасын алып жатыр. Қазақ Википедиясы көршілес мұздықтарды — Молодёжный, Туристов, Маяковский мұздықтарын — және айналадағы асуларды атайды: Космодемьянская, Орджоникидзе, Маяковский, Партизан.
Атауы қазақ тілінен «ақпайтын су» деп аударылады. Дәл осы сөзбен жотаның солтүстік сілеміндегі асу, Погребецкий шыңы мен Тұйықсу Инелері шыңының арасындағы шың және Медеу шатқалындағы Тұйық-Су альплагері де аталады. Маршрут сипаттамасын іздегенде оларды шатастырмаңыз.
Мұздықтың еріген суы Мыңжылқы аңғарына ағып түсіп, Кіші Алматы өзенінің бастауын құрайды — дәл сол өзен Медеудің жанынан өтіп, қалаға қарай ағады.
Мұздықтың өлшемдері: деректер әр түрлі
Негізгі өлшемдері белгілі, бірақ деректердің бір бөлігі ескірген, ал дереккөздер ұзындықты әр түрлі көрсетеді. Төмендегі жиынтық ауқымын түсінуге көмектеседі, бірақ оны қазіргі жағдай деп қабылдамаңыз.
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Ашық бөлігінің ұзындығы | 3,5 км |
| Цирктегі ені | 1,5 км |
| Тілінің ені | 0,3–0,4 км (ағылш. Википедия), 0,3–0,5 км (қаз. Википедия) |
| Ашық мұздың ауданы | 3,1 км² |
| Ашық бөлігінің төменгі шеті | шамамен 3 400 м |
| Мұздың орташа қалыңдығы | 50 м, ең көбі 100 м |
| Мұз көлемі | шамамен 150 млн м³ (1983 жылғы дерек) |
| Қар сызығының биіктігі | 3 040 м (1973–1983 жылдардағы орташа) |
Сол ағылшын Википедиясы бойынша, бұрын мұздықтың ұзындығы 4 км-ге жеткен, ал «қазір» небәрі 2 км. Бұл сан сол мәтіндегі ашық бөліктің 3,5 км ұзындығымен сәйкес келмейді, өлшенген жылы да көрсетілмеген. Жорық үшін бұл айырмашылықтың маңызы шамалы, бірақ мұзды белгілі бір биіктікте көремін деп есептесеңіз, тілі ескі белгілерден жоғары көтеріліп кеткен болуы мүмкін екенін ескеріңіз.
300 метрлік морена жолды бөгеп тұр
Жер бедерінің басты ерекшелігі — биіктігі шамамен 300 м бүйірлік және соңғы мореналардан түзілген алып жал. Ол Кіші Алматы өзенінің аңғарын бөгеп, мұздыққа жетуді қиындатады. Мұздықтың едәуір бөлігі, шамамен 1,4 км, осы мореналардың астында жасырынып жатыр.
Іс жүзінде бұл ашық мұзды бірден көрмейсіз деген сөз: алдымен моренаның жалынан асуға тура келеді. Жазда соңғы морена мен мұздық тілінің арасында еріген судан көл пайда болады — ағылшын Википедиясы бойынша ол едәуір үлкен, ал қазақ Википедиясы бойынша бұл шағын көлшіктер ғана. Оған жақындау қаншалықты қауіпсіз екенін біз нақтылай алмадық.
Мұздық қалай кішірейіп барады
Тұйықсу жылына орта есеппен 10 м шегінеді, қазақ Википедиясы бойынша — 1960-жылдардан бері. 1958 жылдан бері ол шамамен 57 млн м³ мұзынан айырылды, яғни 1983 жылғы көлемнің үштен бірінен астамын жоғалтты.
Ағылшын Википедиясы бойынша ғалымдар мұздық 2050 жылға қарай жойылады деп есептейді, ал бұл өңір үшін тұщы судың қатты тапшылығына әкелуі мүмкін. Бұл болжамның күні мен негізі дереккөзде көрсетілмеген.
Тұйықсу қалай зерттелді
Бұл бақылау тарихы ұзақ мұздықтардың бірі: алғашқы өлшеулер бір ғасырдан астам бұрын жүргізілген. Кесте мұндағы ескі суреттер мен сипаттамалардың салыстыру үшін неге құнды екенін көрсетеді.
| Жыл | Оқиға |
|---|---|
| 1902 | С. Е. Дмитриев мұздықты сипаттап, қар сызығын 3 680 м биіктікте анықтады |
| 1916 | В. Д. Городецкий орталық бөлігін суретке түсірді: төменгі бөлігі ластану іздері жоқ тұтас монолит сияқты көрінді |
| 1922–1926 | Н. Н. Пальговтың экспедициялары Городецкийдің суреттері бойынша бақылауларды растады |
| 1937–1938 | Г. Р. Юнусовтың екі экспедициясы: мұздықтар жоспарға түсіріліп, олардың еруі мен қозғалысын бақылау басталды |
| 1968 | Тұйықсу-2 маусымдық метеостанциясы жұмысын бастады |
| 1971 | Жыл бойғы бақылаулар үшін екі ағаш үй салынды |
| 1990-жылдардың басы | Қаржы тапшылығынан зерттеулер тоқтауға жақын қалды |
| 2000-жылдар | Зерттеулерге шетелдік гранттар бөліне бастады |
Метеостанция мен гляциологтардың үйлері қазір жұмыс істей ме, жоқ па — біз нақтылай алмадық.
Мұздық жанындағы станцияда метеорологтар қалай өмір сүріп, жұмыс істейтіні «А как там у них?» арнасының шығарылымында көрсетілген (2020 жылғы желтоқсан, орыс тілінде):
Тұйықсу мұздығына қашан бару керек
Шын мәнінде қолайлы кезең — шілде мен тамыз: күндіз орта есеппен шамамен 11 °C, ал түнде нөлден сәл жоғары. Төмендегі климаттық деректер — метеостанция көрсеткіштері емес, 3 660 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары.
Күндіз, °C / Түнде, °C · Жауын-шашын, мм
Бұл реанализден есептелген норма, метеостанция бақылауы емес. Температура ERA5-Land деректерінен (тор шамамен 9 км), жауын-шашын ERA5-тен: бұл тау станциясының емес, шамамен 25 км ұяшықтың мәні, сондықтан таудағы жауын-шашынның артуын көрсетпеуі мүмкін.
Айлар бойынша сандар
| Ай | Күндіз, °C | Түнде, °C | Жауын-шашын, мм |
|---|---|---|---|
| Қаң | -12.5 | -16.9 | 31.5 |
| Ақп | -10.5 | -15.2 | 43.7 |
| Нау | -5.4 | -10.2 | 66 |
| Сәу | -0.3 | -5.7 | 132.1 |
| Мам | 3.4 | -2.7 | 125 |
| Мау | 7.5 | 0.7 | 141.6 |
| Шіл | 11.3 | 4.3 | 151.6 |
| Там | 10.5 | 3.4 | 146.1 |
| Қыр | 6 | -1 | 123.3 |
| Қаз | -1.1 | -7.4 | 107.2 |
| Қар | -7.8 | -12.9 | 75.4 |
| Жел | -11 | -15.3 | 41.9 |
Дереккөз: Open-Meteo: ERA5-Land (temperature) and ERA5 (precipitation), 2011–2020
Есептеу нүктесі мұздықтың төменгі шетінен (3 400 м) 260 м жоғары орналасқан, сондықтан мұздық тілінің маңы сәл жылырақ болуы ықтимал. Маусымда күндізгі ең жоғары температура шамамен 8 °C, түндері аязды (шамамен 1 °C). Қыркүйекте күндіз шамамен 6 °C, түнде −1 °C. Қазаннан сәуірге дейін орташа күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен, қаңтарда түнде шамамен −17 °C.
Мұндағы жазды құрғақ деп айта алмайсыз: жауын-шашынның ең көбі дәл шілдеде (шамамен 152 мм) және тамызда (шамамен 146 мм) түседі. Ауа райы бұзылуы мүмкін екенін ескеріп, уақытты артығымен жоспарлаңыз.
| Кезең | Күндіз | Түнде | Айлық жауын-шашын | Не күтуге болады |
|---|---|---|---|---|
| Маусым | 5,9 °C | −1,2 °C | 107 мм | салқын, қар жаууы ықтимал |
| Шілде–тамыз | 8,8–9,5 °C | 1,1–2,1 °C | 124–129 мм | ең жылы кез, жауын-шашын жиі |
| Қыркүйек | 4,6 °C | −3,0 °C | 96 мм | түнгі үсік |
| Қазан–сәуір | 0 °C-тан төмен | −19 °C-қа дейін | 27–109 мм | биіктегі қыс |
Қалай жетуге болады және маңында не бар
Мұздыққа апаратын соқпақтың, көліктің және өту тәртібінің сенімді сипаттамасын таппадық, сондықтан маршрутты бөлек нақтылау керек. Тек мұздықтың Кіші Алматы өзенінің жоғарғы ағысында, Медеуден жоғары, Алматыдан түзу сызықпен шамамен 26 км жерде жатқаны белгілі.
Түзу сызықпен алғанда маңайда осы шатқалға сапармен ұштастыруға ыңғайлы бірнеше орын бар: Шымбұлақ — шамамен 9 км, Көкжайлау үстірті — шамамен 7 км, Үлкен Алматы көлі — шамамен 8 км. Бұл — түзу сызықпен алынған қашықтықтар, жоталар арқылы өтетін жолдар мен соқпақтар ұзағырақ болады. Бір күндік сапар таңдасаңыз, Алматы маңындағы табиғат топтамасындағы нұсқаларды салыстырыңыз.
- Медеуден немесе Шымбұлақтан мұздыққа дейінгі өзекті маршрут және соқпақтың жағдайы
- Бұл аймаққа өту үшін рұқсат немесе төлем қажет пе
- Тұйықсу-2 метеостанциясы мен гляциологтардың үйлері қазір жұмыс істей ме
- Мұздық тілі маңындағы көлге жақындаудың қауіпсіздігі
- Мұздықтың қазіргі ұзындығы: Википедия деректері әр түрлі (3,5 км және 2 км)
Кіші Алматы өзенінің бастауындағы Тұйықсу мұздығы: сапар алдындағы кеңестер
- Сапарды шілдеге немесе тамызға жоспарлаңыз: тек сол кезде 3 660 м биіктікте орташа түнгі ең төменгі температура нөлден жоғары, маусым мен қыркүйекте — төмен.
- Су өткізбейтін киім алыңыз: ERA5 есептік нормалары бойынша шілде — мұздық маңындағы ең ылғалды ай, шамамен 129 мм жауын-шашын.
- Биіктігі шамамен 300 м морена жалына уақыт қалдырыңыз: ол аңғар мен ашық мұздың арасында тұр.
- Маршрут іздегенде сөз асу, шың немесе аттас Тұйық-Су альплагері туралы емес, мұздық туралы екенін нақтылаңыз.
Жақын маңда тағы не көруге болады
