Түркістан: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Сауран және Отырар

Түркістан — Қазақстанның оңтүстігіндегі қала, 2018 жылдан бері Түркістан облысының орталығы, Шымкенттен солтүстік-батысқа қарай 160 км жерде. Сапардың басты себебі — XIV ғасырдың соңында Әмір Темірдің бұйрығымен салынған Қожа Ахмет Ясауи кесенесі: 2003 жылы ол ЮНЕСКО-ның бүкіләлемдік мұра тізіміне енген Қазақстанның алғашқы нысаны болды. Қала маңында Сауран (40–45 км-дей) мен Отырар (57 км) қалашықтары және Арыстан баб кесенесі бар. Көктем не күзде барған жөн: шілдеде күндізгі орташа ең жоғары температура +36 °C-тай. 2026 жылы кесене күмбезінде қалпына келтіру жүріп жатыр, сондықтан кіру тәртібін алдын ала біліңіз.

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

Қожа Ахмет Ясауи — 1166 жылы қайтыс болған сопы ақын әрі уағызшы. Оның қабірі ғасырлар бойы зиярат орны болды. Қазіргі ғимаратты Әмір Темір салдырған. Құрылыстың басталған жылы әртүрлі көрсетіледі: ағылшын Уикипедиясы — 1389 жыл, орыс Уикипедиясы — Тоқтамысты жеңгеннен кейін, шамамен 1397 жыл. 1405 жылы Темір қайтыс болғанда жұмыс тоқтап, кесене аяқталмай қалды. Кейін Бұхара билеушісі Абдолла хан II кіреберіс порталды аяқтауға қаржы бөлген.

Ғимараттың ортасы — үлкен күмбез астындағы Қазандық залы. Онда 1399 жылы Тебриз шебері құйған қола Тайқазан тұр. Ол 1934 жылдан Эрмитажда сақталып, 1988 жылы кесенеге қайтарылды. Жоғарғы қабат аяқталмаған, келушілерді оған кіргізбейді.

Кесене — «Әзірет Сұлтан» музей-қорығының басты нысаны. Қорық аумағында Рабиға Сұлтан Бегім (Темірдің шөбересі) кесенесі, Есім хан кесенесі, ортағасырлық монша және жер асты Хилует мешіті бар.

2026 жылғы күмбез жөндеуі

2026 жылғы 15 ақпаннан кесене аумағы қоршалып, келушілер екі турникет арқылы кіреді (Kazinform). Мамырда орталық залдың күмбезіндегі 2019–2020 жылдары төселген глазурьлі жабынды алу басталды: ол жарылып, қабыршақтана бастаған еді, 27 мамырда «Қазреставрация» апатты плиткаларды бөлшектеді, бас кіреберіс қоршаумен жабылды. Шілдеде Мәдениет және ақпарат министрлігі сыртқы қабат бастапқы құрылымға жатпайтынын, тарихи күмбез толық сақталғанын хабарлады; жұмыс ең аз араласу қағидатымен жалғасуда.

Кесенеге кіру ақысы

2026 жылғы 10 маусымнан Мәдениет және ақпарат министрлігі бекіткен жаңа прейскурант күшіне енді (Kazinform). Билет кесене аумағына, Ясауи музейіне және Сирек жәдігерлер залына кіруге береді. Қазақстан азаматтары үшін баға өзгерген жоқ, алыс шетел азаматтары үшін билет екі еседен астам, ТМД азаматтары үшін де қымбаттады. Мектепке дейінгі балалар, I және II топтағы мүгедектігі бар адамдар (бір сүйемелдеушімен), ардагерлер, «Алтын алқа» мен «Күміс алқа» иегерлері, оқушылар тобымен келген бір мұғалім және бір гид тегін кіреді. Теңгедегі соманы кассадан біліңіз.

Түркістанда тағы не көруге болады

• Рабиға Сұлтан Бегім кесенесі — «Әзірет Сұлтан» кешенінде.
• Хилует — сол кешендегі жер асты құлшылық орны.
• Гауһар ана кесенесі.
• Керуен-Сарай — 2021 жылы ашылған туристік кешен.

Сауран: жеті қабат қамал

Сауран қалашығы Түркістан мен Қызылорда облыстарының шекарасында, Түркістаннан 40–45 км жерде (Tengrinews, 2018). Қала X ғасырдан бері деректерде аталады, XIII ғасырда Ақ Орданың астанасы болып, XVI ғасырдың соңында Қазақ хандығына өтті. Tengrinews сипаттауынша, моңғолдарға дейінгі қаланы ор мен жеті қабат қорған қоршаған. Суды жалпы ұзындығы 120 км-дей жер асты кәріздері арқылы әкелген. 2026 жылдың тамызында Сауранда хана мен медреседе ғылыми-қалпына келтіру жұмыстары басталды (24KZ).

Отырар және Арыстан баб кесенесі

Отырар қалашығы Түркістаннан оңтүстікке қарай 57 км, Шымкенттен солтүстік-батысқа қарай 120 км жерде, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр тұсында, Талапты ауылының жанында (Уикипедия). Оазис I–XIII ғасырларда гүлденген. 1219 жылы қала моңғол әскерінің қоршауына алты ай төтеп берді. Отырармен (Фараб) ойшыл әл-Фарабидің есімі байланысты. Отырар бүкіләлемдік мұра тізімінде жоқ.

Жақын жерде, Шәуілдір ауылының маңында Арыстан баб кесенесі тұр — ол Қожа Ахмет Ясауидің ұстазы. Қазіргі ғимарат XVIII ғасырдағы құрылыс орнында 1909 жылы қайта салынған. Аңыз бойынша, Темірге түсінде алдымен Арыстан бабқа, сосын Ясауиге кесене тұрғызу аян болған, сондықтан зияратшылар әуелі Арыстан бабқа барады.

Түркістанға қалай жетеді

Қашан бару керек

Климаты құрғақ, жылына 214 мм-дей жауын-шашын түседі. Шілденің орташа температурасы +28,7 °C, қаңтардікі −3,1 °C (орыс Уикипедиясы); шілдеде күндізгі орташа ең жоғары көрсеткіш +36,4 °C (ағылшын Уикипедиясы). Қалашықтарда көлеңке жоқ, сондықтан көктем мен күз ыңғайлы. Түркістанды оңтүстіктің табиғатымен — Ақсу-Жабағылы және Сайрам-Өгем — бірге жоспарлауға болады. Жолға шықпас бұрын сапар алдындағы тізімді қараңыз.

Кесенедегі әдеп

Ясауи кесенесі — зиярат орны. Ұқыпты киініп, тыныш жүріңіз, құлшылық етушілерге кедергі келтірмеңіз. Дәстүр бойынша зияратшылар қабір бөлмесіне кірмей, оның есігінің алдында дұға етеді (Уикипедия).