Қостанай облысындағы Торғай геоглифтері: не белгілі және баруға тұра ма

Торғай ойысының даласындағы жүздеген жер фигурасы жерден байқалмайды, анық тек серіктік суреттерде көрінеді. Сапарға шықпас бұрын орнында нақты не көретініңізді түсініп алған жөн.

ИллюстрацияГравюра: құс ұшар биіктен көрініс — жазық жасыл далада шағын дөңгелек үйінділер тізбегінен құралған алып көне топырақ шаршы, әрең білінетін жалдар және масштаб үшін кішкентай салт атты

Қостанай облысындағы Торғай геоглифтері: қай айда барған жөн

қаңтар: маусым емес
ақпан: маусым емес
наурыз: маусым емес
сәуір: болады
мамыр: жақсы
маусым: жақсы
шілде: жақсы
тамыз: жақсы
қыркүйек: жақсы
қазан: болады
қараша: маусым емес
желтоқсан: маусым емес

Бұл нүкте бойынша климаттық деректеріміз жоқ, сондықтан баға жердің түріне қарай берілді — бұл инфрақұрылымы жоқ ашық дала, мұнда жылы әрі қарсыз айларда жүру жеңілірек.

Қостанай облысындағы Торғай геоглифтері: неге бару керек

Үрпек маңындағы Торғай трикветрі

Үрпек ауылынан 600–800 м жердегі диаметрі 90 м-ден асатын үш сәулелі белгі; сәулелерінің ұшы кеңейеді, жанында 15–33 м-лік тағы жеті қорған бар.

Геоглифтердің жасы — даулы

Оптикалық мерзімдеу әртүрлі нәтиже берді: орыс Уикипедиясы бойынша шамамен 2 800 жыл, ағылшын Уикипедиясы бойынша б. з. д. 8000 жылға дейін.

Торғай геоглифтері координаттар бойынша

Үштоғай шаршысы: 50.832933° с. е., 65.326276° ш. б.; трикветр: 50.102778° с. е., 65.360833° ш. б. Екі нүкте де Амангелді ауданында.

Суреттерді кез келген уақытта зерттеңіз

Фигуралар жоғары ажыратымдылықты серіктік суреттерде оңай көрінеді, сондықтан сапарға кез келген айда үйде отырып дайындалуға болады.

Геоглифтер 1909 жылы-ақ белгілі болған

2007 жылғы ашылымнан әлдеқайда бұрын Б. А. Скалов олар туралы Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясының жиналысында баяндаған, бірақ геоглифтерді ұзақ уақыт ешкім елемеді.

Торғай геоглифтері — Қазақстанның солтүстігіндегі Торғай ойысында, Қостанай облысының Амангелді ауданында орналасқан жер фигуралары. Өлшемі 90-нан 400 м-ге дейінгі шаршылар, сақиналар, кресттер мен үш сәулелі белгі қорғандардан, ордан және үйінділерден құралған. Оларды тек 2007 жылы ғарыштан түсірілген суреттер арқылы таныды, өйткені жерден қарағанда олар бедермен біте қайнасып кетеді.

Торғай геоглифтері деген не және оларды неге тек 2007 жылы байқады

Бұлар шағын үйінділерден, траншеялар мен топырақ белдемдерінен жасалған ірі геометриялық фигуралар. Кейбірі тастан қаланған. Ағылшын Уикипедиясының деректері бойынша мұндай құрылыстар кемінде 260.

Оларды әуесқой зерттеуші Дмитрий Дей тапты: ол Google Earth карталарынан болжамды «пирамида қалдықтарын» іздеп жүріп, даладағы дұрыс пішінді фигураларға кез болған. Ғылыми жарияланым 2014 жылы шықты. Кейін геоглифтер туралы 1909 жылы-ақ Б. А. Скаловтың Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясының жиналысында хабарлағаны анықталды.

Ұзақ уақыт бойы оларға мән берілмеуінің себебі қарапайым: жерден фигураны жер бедерінің кедір-бұдырынан ажырату мүмкін емес дерлік. Ал жоғары ажыратымдылықты серіктік суреттерде, керісінше, оңай көрінеді. Саяхатшы үшін ең басты дерек осы: орнында фигураны тұтас көре алмайсыз.

Иллюстрация Гравюра: далада топырақ үйінділерден жасалған үлкен шаршының жоғарыдан көрінісі

Геоглифтердің жасы қанша: дереккөздер әртүрлі айтады

Ортақ нақты күн-мерзім жоқ, Уикипедияның әр тілдегі мақалалары әртүрлі сандар келтіреді. Бәрі оптикалық мерзімдеуге (оптикалық ынталандырылған люминесценцияға) сүйенеді, бірақ әртүрлі нәрсені айтады.

Не айтылған	Қайда
Геоглифтер шамамен 2 800 жыл бұрын жасалған	Орыс Уикипедиясы
Қорғандардың бірі шамамен б. з. д. 8000 жылмен мерзімделген	Ағылшын Уикипедиясы
Кезеңі — шамамен б. з. д. VIII–II мыңжылдықтар	Қазақ Уикипедиясы, «Торғай свастикасы» туралы

Айырмашылық — мыңдаған жыл. Егер сізге жалғыз «нақты» күн-мерзім кездессе, оған сақтықпен қараңыз: ашық дереккөздерде ондай мерзім жоқ. Фигураларды кім және не үшін салғаны да белгісіз, мұны қазақ Уикипедиясы тікелей көрсетеді.

Иллюстрация Гравюра: жазық даладағы аласа топырақ үйінділер, алыста кішкентай жолаушы

Қандай фигуралар белгілі және олар қайда орналасқан

Ең ірі фигураларға атау берілген. Ашық дереккөздерде тек екеуінің координаттары бар, екеуі де Амангелді ауданында.

Атауы	Пішіні	Не белгілі
Үштоғай шаршысы	Шаршы	50.832933° с. е., 65.326276° ш. б.
Торғай трикветрі («үш сәулелі свастика»)	Диаметрі 90 м-ден асатын үш сәулелі белгі	50.102778° с. е., 65.360833° ш. б., Үрпек ауылының маңында
Бестам сақинасы	Сақина	Координаттары расталмаған
Ащытастының үлкен кресті, Екідің кресті, Қоға кресті	Кресттер	Координаттары расталмаған
Ащутасты сақинасы, Шилі шаршысы, Қызылоба сызығы	Сақина, шаршы, сызық	Координаттары расталмаған

Орыс Уикипедиясы бойынша Үрпектен трикветрге дейін шамамен 600 м, ағылшын Уикипедиясы бойынша — шамамен 800 м. Қалай болғанда да, бұл елді мекенге ең жақын геоглиф әрі сапардың ең түсінікті мақсаты.

Қазақ Уикипедиясының деректері бойынша 2007 жылдың көктемінде тағы екі ірі нысан, ал 2008–2009 жылдары жеті ұқсас нысан табылды: шаршы, үш крест, 25 қорғаннан тұратын сақина және қорғандар тізбегінен құралған екі сызық.

Орнында не көресіз, ал не тек жоғарыдан көрінеді

Жерде сізді анық сурет емес, ашық даладағы аласа қорғандар, үйінділер мен ор күтіп тұр. Фигура толық тек құс ұшар биіктіктен көрінеді.

Трикветрдің үш сәулесінің әрқайсысы ұшында перпендикуляр «өсіндімен» кеңейеді. Белгінің оң жағында диаметрі 15-тен 33 м-ге дейінгі тағы жеті аласа қорған тұр — олардың жеке үйінділерін жерден ажыратуға болады.

Дайындықсыз барсаңыз, жанынан өтіп кетіп, мұнда ештеңе жоқ деп ойлауыңыз оңай. Суретті алдын ала ашып, сәулелердің немесе шаршы бұрыштарының қай жерден басталатынын есте сақтаңыз да, оларды жерден координаттар бойынша іздеңіз. Сонда шашыраңқы төмпешіктер бір сызбаға жиналады.

Геоглифтерге сапарды қалай жоспарлауға болады

Жолдар, көлік және жолда жүретін уақыт туралы сенімді деректерді таба алмадық. Тек аудан мен екі фигураның координаттары белгілі, сондықтан бағытты карталар бойынша өзіңіз құруыңызға тура келеді.

Практикалық жоспар: бағдар ретінде Үрпек ауылын және оның жанындағы трикветрді алып, Үштоғай шаршысын екінші нүкте деп қарастыру — ол ендік бойынша шамамен 0,7° солтүстікте жатыр. Кірме жолдардың жай-күйін, байланыстың бар-жоғын және қонатын орындарды растай алмадық, мұны жолға шықпас бұрын анықтап алу керек.

Егер сізді археология қызықтырса және даланы қолыңыздағы суретпен салыстыра отырып аралауға дайын болсаңыз, фигуралар арнайы сапарға тұрарлық. Ал жерден әсерлі көрініс көру үшін барудың қажеті жоқ: ондай көрініс онда жоқ.

Ескерткіш мәртебесі және жергілікті наным-сенімдер

«Торғай свастикасы» Қостанай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілген. Тізімге енген ескерткіш ретінде ол қорғалады.

Жергілікті тұрғындардың бұл жерлерге көзқарасы әртүрлі. Біреулер оларды «күш орындары» деп санайды, енді біреулер бақытсыздық әкеледі дейді, ал ауданның өзін геопатогенді аймақ деп сипаттайды. Әсіресе жаныңызда Үрпек тұрғындары болса, өзіңізді сабырлы ұстап, құрмет көрсетіңіз.

Әлі тексерілмеген

Үрпекке және Үштоғай шаршысына баратын жолдар мен кірме жолдардың жай-күйі
Амангелді ауданына қатынайтын қоғамдық көлік және жолда жүретін уақыт
Қорғалатын ескерткіштің үстінен дронмен түсіру ережелері
Геоглифтер маңында ұялы байланыс, су және қонатын орын бар-жоғы
Бестам сақинасы мен басқа да аталған фигуралардың координаттары

Қостанай облысындағы Торғай геоглифтері: сапар алдындағы кеңестер

Үштоғай шаршысы мен трикветрдің координаттарын офлайн сақтап алыңыз: ашық дереккөздерде басқа нақты нүктелер жоқ.
Жолға шықпас бұрын фигураны суреттен мұқият қарап, пішінін есте сақтаңыз: жерден тек шашыраңқы қорғандар мен үйінділерді көресіз.
Үрпек ауылын бағдар етіңіз: трикветр одан 600–800 м жерде жатыр, бұл елді мекенге ең жақын геоглиф.
«Торғай свастикасы» — қорғалатын ескерткіш: үйінділерді қазбаңыз, қозғамаңыз, жергілікті тұрғындардың наным-сенімін құрметтеңіз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Торғай геоглифтері қайда орналасқан?

Торғай ойысында, Қазақстанның солтүстігіндегі Қостанай облысының Амангелді ауданында. Торғай трикветрі Үрпек ауылының маңында, Үштоғай шаршысы одан солтүстікте жатыр; екеуінің координаттары ағылшын Уикипедиясында жарияланған.

Торғай геоглифтерін кім ашты?

Оларды ашқан адам 2007 жылы Google Earth суреттерінен тапқан әуесқой Дмитрий Дей саналады. Алайда 1909 жылы-ақ олар туралы Б. А. Скалов Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясының жиналысында хабарлаған.

Торғай геоглифтерінің жасы қанша?

Дереккөздер әртүрлі айтады. Орыс Уикипедиясы 2 800 жыл деп жазады, ағылшын Уикипедиясы — шамамен б. з. д. 8000 жылғы қорған туралы, қазақ Уикипедиясы — б. з. д. VIII–II мыңжылдықтар туралы.

Геоглифтерді жерден көруге бола ма?

Жекелеген қорғандар мен үйінділер көрінеді, бірақ тұтас фигураны жерден бедерден ажырату мүмкін емес дерлік. Ол толық тек жоғарыдан немесе серіктік суреттен көрінеді.

Торғайда барлығы қанша геоглиф бар?

Ағылшын Уикипедиясы бойынша кемінде 260 топырақ құрылысы. Атауды тек ең ірілері алған: Үштоғай шаршысы, Бестам сақинасы, Торғай трикветрі және тағы бірнеше крест, сақина мен сызық.