Тектұрмас: Тараз маңындағы төбедегі кесене және одан не қалды

Тектұрмас — Тараздың оңтүстік-шығыс шетінде, Талас өзенінің оң жағалауында, аттас төбеде тұрған кесене. XIV–XV ғасырдағы тарихи күмбез 1935 жылы кірпішке бөлшектелді, ал қазіргі ғимарат 2001–2002 жылдары қаланың 2000 жылдығына орай салынды. Бұл — зиярат орны: аңыз бойынша мұнда әулие Сұлтан-Махмұд хан, Тектұрмас ата жерленген.

Тектұрмас деген не және ол қайда орналасқан

Тектұрмас — бір мезгілде төбенің де, оның басындағы кесененің де, қастерлі моланың да атауы. Төбе Таластың оң жағалауында, Тараздың оңтүстік-шығыс шетінде, қала орталығынан түзу сызықпен шамамен 5 км жерде орналасқан. Кесененің кіреберісі — батысқа, Тараз жаққа қараған арка.

1982 жылы ескерткіш Қазақ КСР-інің республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Қазақ Уикипедиясының дерегінше, 1986 жылы мазар маңындағы аумақ қоршалып, атауы жазылған тақтайша орнатылған.

Жоспарлау үшін ең бастысы: сіз түпнұсқа ортағасырлық қалауды емес, қастерлі орынды және өзен үстіндегі төбеден ашылатын көріністі көруге барасыз.

Не көресіз: ескі күмбездің орнындағы жаңа ғимарат

Бүгін төбеде ортағасырлық кесене емес, XXI ғасыр басында салынған сағана тұр. Ескі ғимараттың келбеті XIX ғасырдың соңындағы суреттерден белгілі: күйдірілген кірпіштен қаланған, жоспары төртбұрышты, бұрыштарында пилястрлары бар, қабырғаларында сылақ іздері сақталған күмбезді құрылыс.

Әшекейден тек бір өрнекті терракота тақтайша ғана табылған. Археолог Михаил Массон кесенені соған қарап XV ғасырға жатқызған.

Жаңа ғимарат туралы деректер әртүрлі. Орыс Уикипедиясының хабарлауынша, 2001 жылы А. Итеновтің жобасы бойынша бұрынғы құрылысты өзінше түсіндірген, қасбеттерінің пластикасы жағынан одан едәуір кем түсетін сағана тұрғызылған, ал 2002 жылы сәулетші Нұрлыбек Баекеев ескі фотосурет бойынша қайта жаңғыртқан. Қазақ Уикипедиясы 2002 жылды және күмбезді өз қаражатына қалпына келтірген кәсіпкер А. Момышевті атайды. Ескі келбетін көру үшін «тектұрмас фото» деп іздесеңіз, нақ XIX ғасырдың суреттерін қараңыз: қазіргі көрінісі олардан өзгеше.

Тектұрмас ата: төбеде кімге тағзым етеді

Аңыз бойынша кесене Тектұрмас ата деп аталатын Сұлтан-Махмұд ханның моласының үстіне салынған. Аңызға сәйкес ол өңірде исламның таралуына зор үлес қосқан және жергілікті халық оны әулие тұтқан.

Әулиенің есімі төбелердің өзіне де телінген. Михаил Черняев 1864 жылғы жазбаларында «осы биіктерге атын берген Тек-Тұрмас есімді әулиенің моласын» атап өтеді.

Кесене бұзылғаннан кейін де тағзым дәстүрі үзілмеді. 1935 жылы кесене бөлшектелгенде жергілікті тұрғындар зиярат етуді — қажылық сапармен келуді — жалғастыру үшін моланың жанына шағын құрылыс тұрғызды. Мұнда кез келген қолданыстағы құлшылық орнындағыдай ұстаңыз: тыныш жүріп, намаз оқып тұрған адамдарды суретке түсірмеңіз.

Төбе кесенеден көне: қорым және жоғалтулар тарихы

Кесененің айналасында әр дәуірдің қорымы жатыр, бұл, бәлкім, Тектұрмастың ең күтпеген қабаты. Мұнда сүйектері сақталған зороастрийлердің оссуарлық жерлеулері, сондай-ақ христиандар мен мұсылмандардың ортағасырлық қабірлері анықталған. Қазақ Уикипедиясы мазардың көне қалашықтың орнына салынғанын да қосады.

Төбеде алты ғасырлық құрылысты емес, қастерлі орынды көресіз. Тектұрмастың құндылығы — тағзымның үзілмеуінде және бір төбедегі әр діннің жерлеу қабаттарында.

Тектұрмасқа қашан бару керек

Ең қолайлы уақыт — сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан. Төмендегі сандар — метеостанция деректері емес, 627 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Тараздың жазы ыстық: шілдеде орташа күндізгі ең жоғары температура 33,6 °C, тамызда 31,8 °C, ал шілдедегі жауын-шашын небәрі 6,0 мм. Ашық төбеде көлеңке аз, сондықтан жазда таңертең немесе кешке қарай келіңіз. Қыста күндіз шамамен 2–4 °C, түнде −7 °C-қа дейін. Ең ылғалды айлар — наурыз бен сәуір (58–63 мм).

Қанша уақыт бөлу керек және немен ұштастыруға болады

Төбенің өзіне күннің бір бөлігі жеткілікті: бұл Тараздың шеті, орталықтан түзу сызықпен шамамен 5 км. Тектұрмасқа Таразда болсаңыз немесе еліміздің оңтүстігімен өтіп бара жатсаңыз ғана арнайы барған жөн.

Батысқа қарай ірі қасиетті орындар мен қалашықтар бар: Шымкент түзу сызықпен шамамен 161 км, Түркістан — шамамен 261 км. Оңтүстік бағытта Тектұрмасты Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен, Арыстан баб кесенесімен және Отырар қалашығымен ұштастыруға болады, бірақ оларға дейін түзу сызықпен 250–260 км. Алматыға дейін түзу сызықпен шамамен 446 км, сондықтан Алматыдан бұл демалыс күнгі сапардан гөрі оңтүстік-батысқа бара жатқандағы аялдама болады.

Төбе басына қалай жетуге болатынын, қоғамдық көлік бар-жоғын және келу сағаттары бар ма екенін нақтылай алмадық.