Таңбалы (Тамғалы) петроглифтері

Таңбалы (Тамғалы деп те жазылады) — Шу-Іле тауларындағы шатқал, мұнда қола дәуірінен жаңа заманға дейінгі 5000-дай петроглиф сақталған. Ескерткіш Алматы облысы Жамбыл ауданында, Қарабастау ауылының жанында, Алматыдан солтүстік-батысқа қарай 170 км-дей жерде орналасқан; жол бір жаққа 3–4 сағат алады. 2004 жылдан бері ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімінде «Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері» деген атпен тұр.

Таңбалы деген не

Уикипедия мен archaeology.kz деректері бойынша суреттердің басым бөлігі қола дәуірінде салынған, ең құндылары орта қола дәуіріне жатады. Олардың жанында және үстінде сақтардың «аң стиліндегі» суреттері, кейін үйсін, түркі, жоңғар және қазақ дәуірлерінің бейнелері бар. Archaeology.kz ескерткішті б. з. д. 1500 жылдан б. з. 1200 жылына дейін деп белгілейді. Петроглифтерден бөлек мұнда қорымдар, құрбандық орындары және ежелгі тас кеніштері бар.

Киелі орынды 1957 жылы Қарақұдық II қорымын қазып жатқан А. Г. Максимова бастаған экспедиция ашқан. 1970 жылдардан бастап петроглифтерді А. Н. Марьяшев зерттеді, 1990 жылдардан бері зерттеуді А. Е. Рогожинскийдің экспедициясы жалғастырды (archaeology.kz). Ескерткіште түркі руна жазулары, ойрат жазулары және екі тибет жазуы да бар. Таңбалыны Іле жағасындағы Таңбалытас кешенімен шатастырмаңыз — ол бөлек ескерткіш, ол туралы «Алтын-Емел» паркі бетінде қысқаша айтылған.

Негізгі деректер

Жартастарда не бейнеленген

Таңбалының басты кейіпкерлері — күн басты құдайлар: басының орнында сәулелі шеңбері бар бейнелер. Олардың жанында бетперде киген адамдар (мүмкін, бақсылар), шоқпар мен найза ұстаған жауынгерлер, ерлі-зайыптылар, босанып жатқан әйелдер, аң аулау және өгізді құрбандыққа шалу көріністері, арбалар, күн белгілері бар.

Мұражайдың негізгі экскурсиясы бес топты қамтиды: 1-топта 111, 2-топта 432 (бетперделі бейнелер тек осында), 3-топта 444, 4-топта 700-ден астам (жеті құдай мен ритуалдық биге түскен он жауынгер бейнеленген «пантеон») және 5-топта 1000-нан астам петроглиф. Түркі дәуірінің суреттері бар 6-топ шетте жатыр және негізгі бағытқа кірмейді.

Алматыдан қалай жетуге болады

Ескерткішке дейін қоғамдық көлік таппадық, сондықтан көлікпен немесе экскурсиямен барасыз. Tengrinews (2018) бағыты: Алматыдан Отар жаққа қарай Қопа станциясына бұрылысқа дейін (көрсеткіш Тарғаптан 6 км кейін тұр), одан Қопа — Қаншеңгел жолымен 40 км-дей. Мақала авторы Қопадан кейінгі жолды жеңіл көлікке ауыр деп, жол талғамайтын көлік ұсынған. Жолдың қазіргі жағдайы туралы жаңа дерек таппадық — сапар алдында мұражай-қорықтан сұраңыз.

Билет және гид

Билетті «Таңбалы» мемлекеттік тарихи-мәдени және табиғи мұражай-қорығы сатады. Азаматтар мен шетелдіктерге бағасы әртүрлі, студенттер мен оқушыларға жеңілдік бар; I және II топ мүгедектігі бар адамдар мен мүгедектігі бар балаларға қызмет мемлекет есебінен көрсетіледі. Гидпен экскурсия қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде өтеді. 2019 жылдан бері ескерткіш жанында көрме залы мен түнейтін орны бар визит-орталық жұмыс істейді.

Ереже: қараңыз, бірақ ұстамаңыз

• Суреттерді қолмен ұстамаңыз, сурет үшін бормен не сумен сызбаңыз.
• Петроглифі бар жартастарға шықпаңыз, экскурсия соқпағынан шықпаңыз.
• Тасқа ештеңе жазбаңыз — Tengrinews жартастардағы жазуларды тікелей вандализм деп атайды.

Ескерткіш мемлекет қорғауында. ҚР ҚК 294-бабы «Вандализм» бойынша қорғалатын нысандарды бүлдіргені үшін 100-ден 2000 АЕК-ке дейін айыппұл немесе үш жылға дейін бас бостандығынан айыру қарастырылған (Bes.media, 2026 жылғы мамыр).

Қашан бару керек

Tengrinews жазғандай, туристер мұнда жыл бойы келеді. Мұражайдың маусымға қатысты ұсынысын таппадық. Экскурсия топтан топқа жаяу өтеді, сондықтан су мен бас киім алыңыз. Таңбалы — Қазақстандағы ЮНЕСКО-ның мәдени нысандарының бірі; толық тізім — ЮНЕСКО мұрасы материалында.

Маңайда: Қапшағай су қоймасы, «Алтын-Емел» паркі, Алматы маңындағы табиғат.