Таңбалы тас — Іле жағасындағы ашық аспан астындағы будда «ғибадатханасы»: қай айда барған жөн
- қаңтар: болады
- ақпан: болады
- наурыз: болады
- сәуір: ең қолайлы
- мамыр: ең қолайлы
- маусым: жақсы
- шілде: болады
- тамыз: болады
- қыркүйек: ең қолайлы
- қазан: жақсы
- қараша: болады
- желтоқсан: болады
Сәуір, мамыр және қыркүйекте күндіз 20–26 °C, жазда орташа максимум 33,5 °C-қа жетеді, ал қыста түнде шамамен −9 °C аяз болады.
Таңбалы тас — Іле жағасындағы ашық аспан астындағы будда «ғибадатханасы»: неге бару керек
Таңбалы тастың орталық панносы
Тибет жазуларымен бірге Будда Шакьямуни, Авалокитешвара және Бхайшаджьягуру, қасында бөлек Нагешварараджа мен Акшобхья — бес бейне.
Ғалдан және 1677 жыл
Жоңғар билеушісі Ғалдан Бошоқту хан төрт қолды Авалокитешвараның алғашқы бейнесін жасап, бес жыл ішінде жартасты мантралармен толықтырған.
Қонаевқа жақын
Мекен Қонаевтан түзу сызықпен шамамен 22 км, Алматыдан 92 км жерде, оны Қапшағай су қоймасына сапармен ұштастыру ыңғайлы.
Іле бойындағы көктем мен қыркүйек
Сәуір–мамырда күндіз 20–26 °C, қыркүйекте шамамен 26 °C. Шілдеде орташа максимум 33,5 °C, сондықтан жазда ерте барған дұрыс.
Таңбалыжардағы кино декорациялары
Жартастың оңтүстік бөлігіндегі бейнелердің бір бөлігі 1950–1970 жылдары кино түсіру үшін жасалған, тарихи құндылығы жоқ.
Таңбалы тас — Іле жағасындағы ашық аспан астындағы будда «ғибадатханасы» суреттерде
Саяхатшылардың нақты фотолары (Pexels, Unsplash, Wikimedia Commons): авторы мен лицензиясы әр кадрдың жазбасында.
Таңбалы тас — Алматы облысында, Іле өзенінің бойындағы мекен. Жағалаудағы жартастарға XVII ғасырдың екінші жартысында ойрат және тибет шеберлері будда бейнелері мен дұға жазуларын қашап салған. Мекен Алматыдан түзу сызықпен шамамен 92 км, Қонаевтан 22 км жерде орналасқан, сондықтан оны бір күнде аралап шығуға болады.
Таңбалы тас деген не және онда не көресіз
Таңбалы тас — Жоңғар хандығы (1635–1758) дәуіріндегі ойраттардың ғибадат ескерткіші. Бұл үңгір де, мұражай да емес, жағалау етегінде шашылып жатқан тастар. Ағылшын Уикипедиясына сүйенсек, бейнелер мен жазулар 15 жеке тас кесегіне түсірілген.
Орталық паннода Будда Шакьямуни, бодхисатва Авалокитешвара және Будда Бхайшаджьягуру тибет жазуларымен бірге бейнеленген. Будда Нагешварараджа мен Будда Акшобхья бөлек қашалған, барлығы бес бейне. Олардың айналасында тибет мантралары жазылған, соның ішінде тас үйіндісінің шеттерінде om mani padme hum бар, ал кейінірек оларға ойраттың «тод жазуымен» жазылған осындай он мәтін қосылған.
Одан да көне қабат бар. Орыс Уикипедиясы VIII–IX ғасырлардағы көне түркі руна жазуы бар тасты атайды, оны қыпшақтар қалдырған деп болжанады. Кіре берістегі тақтайшада мекен ашық аспан астындағы будда ғибадатханасы деп аталған: мұнда кез келген қасиетті орындағыдай әдеп сақтаңыз.
Бір жартастағы төрт ғасыр: хронология
Жазулар бірнеше ғасыр бойы пайда болған, сапар алдында ең алдымен осыны түсінген жөн: сол бір тастардың бетінде түрлі халықтар мен дәуірлердің ізі қатар тұр.
| Уақыт | Не болды |
|---|---|
| VIII–IX ғасырлар | Көне түркі руналары бар тас, болжам бойынша қыпшақтікі |
| 1677 | Ғалдан Бошоқту хан Авалокитешвара-Шадакшаридің алғашқы «иконостас» бейнесін жасайды |
| Кейінгі 5 жыл | Ғалдан мен көмекшілері жартасқа бейнелер мен мантралар қосады |
| Жоңғарлар қуылғаннан кейін | Қазақтар мекенді Таңба немесе Таңбалытас деп атайды; Абылай хан мен Әбілпейіз сұлтан үйсін мен найман жерін иеленудің белгісі ретінде таңба басады |
| 1771 | Іле аңғарына қашып келген Еділ қалмақтары ең соңғы әрі ең ұзын ойрат жазуын қашайды |
| 1856 | Шоқан Уәлиханов мекеннің суретін салады |
| 1899 | Моңғолтанушы Алексей Позднеев жазулардың толық сипаттамасын жариялайды |
| 1950–1970 жылдар | Таңбалыжар жартасының оңтүстік бөлігінде кино түсіру үшін жаңа бейнелер пайда болады, олардың тарихи құндылығы жоқ |
Қалмақтардың соңғы жазуы Н. С. Яхонтованың оқуы бойынша — төрт буддаға және Авалокитешвараға «аурудан жұтқа дейінгі… қатерден» құтқарғаны үшін алғыс. ХХ ғасырдың ортасындағы бейнелерді ескі деп ойлап қалу оңай: түпнұсқа қабатты көргіңіз келсе, жартастың оңтүстік бөлігінен емес, өзен жанындағы орталық панноны іздеңіз.
Қалай жетуге болады және мекен нақты қайда
Ескерткіш Іле өзенінің бойында, тасжол мен Қонаев (бұрынғы Қапшағай) қаласынан алыс емес жерде тұр. Түзу сызықпен Қонаевқа дейін шамамен 22 км, Алматыға дейін шамамен 92 км, Талдықорғанға дейін шамамен 152 км. Ағылшын Уикипедиясы Алматыдан солтүстікке қарай 120 км деп көрсетеді — бұл түзу сызық емес, жол бойынша қашықтық болса керек, бірақ біз оны растай алмадық.
Жағалауға қатысты дереккөздер әр түрлі айтады. Орыс Уикипедиясы Ілениң сол жағалауын, Хабцагай мекенін атайды. Ағылшын мақаласында оң жағалау да, сол жағалау да аталады; ескерткіш сол жақ саласы Күртінің сағасы мен Шеңгелді дала өзенінің арасында деп көрсетілген. Жолға шықпас бұрын картадағы нүктені 44.059, 76.997 координаттары бойынша тексеріңіз.
Кірме жолдың жай-күйін, тұрақ пен қоғамдық көліктің бар-жоғын растай алмадық. Сапарды Қапшағай су қоймасы мен Қонаевпен ұштастыру ыңғайлы, ал өңірдің көне тарихы қызықтырса, басқа күні Есік қорғанына барып қайтыңыз.
Таңбалы тастағы ауа райы және қашан бару керек
Ең қолайлы уақыт — сәуір, мамыр және қыркүйек: күндіз жылы, бірақ ыстық емес. Төмендегі климат деректері метеостанция бақылаулары емес, 473 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары. Деректер бір нүкте үшін есептелген.
Күндіз, °C / Түнде, °C · Жауын-шашын, мм
Бұл орынның координаттары бойынша реанализден есептелген норма, метеостанция бақылауы емес.
Айлар бойынша сандар
| Ай | Күндіз, °C | Түнде, °C | Жауын-шашын, мм |
|---|---|---|---|
| Қаң | -0.1 | -9.3 | 21.3 |
| Ақп | 2.5 | -7.9 | 19.8 |
| Нау | 12.7 | 0.8 | 33.9 |
| Сәу | 20.9 | 8.3 | 59.8 |
| Мам | 26.4 | 13 | 55.5 |
| Мау | 31.5 | 18.7 | 46.7 |
| Шіл | 34.1 | 20.5 | 22.6 |
| Там | 32.4 | 18.2 | 20.1 |
| Қыр | 26.5 | 12.4 | 21.8 |
| Қаз | 18.4 | 6 | 32.5 |
| Қар | 7.7 | -1.7 | 38.5 |
| Жел | 1.5 | -7.1 | 23.2 |
Дереккөз: Open-Meteo, ERA5 reanalysis, 2011–2020
Мұнда жаз ыстық: шілдеде күндізгі орташа максимум 34,1 °C, тамызда 32,4 °C, ал жартас жанында көлеңке болмауы мүмкін. Қыста күндіз шамамен 0 °C, қаңтарда түнде орта есеппен −9 °C. Ең ылғалды айлар — сәуір мен мамыр, жауын-шашын шамамен 56–60 мм.
| Маусым | Күндіз | Не күтуге болады |
|---|---|---|
| Наурыз | шамамен 12 °C | Түндер шамамен 0 °C, әлі салқын |
| Сәуір–мамыр | 20–26 °C | Жайлы, жаңбыр жиірек |
| Маусым–тамыз | 31–34 °C | Аптап, таңертең барған дұрыс |
| Қыркүйек–қазан | 17–26 °C | Құрғақ әрі жылы, жақсы нұсқа |
| Қараша–ақпан | шамамен 0–7 °C | Суық, түнде аяз |
Алматыдан бір күндік сапар үшін көктемді немесе күздің басын таңдаңыз: тастарды аралауға көп уақыт кетпейді, ал ыстықта жол тастардан гөрі әлдеқайда көп шаршатады.
Ескерткішті қорғау және оған зиян келтірмеу
Ескерткіш 1981 жылдан бері мемлекет қорғауында, бірақ ағылшын Уикипедиясы бойынша орнында күзет жоқ. Кіру шектелмеген, тасжол мен Қонаев жақын болғандықтан, жартастардың маңында жаңа жазулар мен қолтаңбалар пайда болып жатыр.
2010 жылы ескерткіш Алматы облысының жергілікті маңызы бар ескерткіштерінің Мемлекеттік тізіміне № 1519 нөмірімен ерте темір дәуірінің нысаны ретінде енгізілді. Ағылшын Уикипедиясы бұл мерзімдеуді қате деп тікелей атайды: бейнелер XVII–XVIII ғасырларға жатады.
Бейнелерді қолмен ұстамаңыз, бормен сызбаңыз және өз жазуыңызды қалдырмаңыз. Бұл әрі ескерткіш, әрі қасиетті орын.
Басқа Таңбалы таспен шатастырмаңыз
«Таңбалы тас» — «белгілері бар тастар» — деген атау бірнеше жерге тән. Қазақ Уикипедиясы осы атаумен басқа жартасты сипаттайды: ол Бетпақдалада, Сарысу өзенінен шамамен 20 км жоғарыда орналасқан. Ондағы ру таңбалары XI ғасырдан XIX ғасырға дейінгі кезеңге жатады, ал аңыз бойынша 1710 жылы жоңғарлармен соғыс алдында үш жүз сонда жиналған.
Бұл мәліметтер Іле бойындағы мекенге қатысты емес. Будда бейнелерін іздесеңіз, Алматы облысы мен Қонаевты бағдар етіңіз.
- Жолдың және мекенге кіре берістегі соңғы учаскенің жай-күйі
- Алматыдан немесе Қонаевтан қоғамдық көлік бар ма
- Кіру ақылы ма және тұрақ бар ма
- Жол бойынша нақты қашықтық: Уикипедия бағытын нақтыламай Алматыдан 120 км деп көрсетеді
- Ескерткіш Ілениң қай жағалауында тұр: дереккөздер әр түрлі айтады
Таңбалы тас — Іле жағасындағы ашық аспан астындағы будда «ғибадатханасы»: сапар алдындағы кеңестер
- XVII ғасырдың түпнұсқа қабатын өзен жанындағы орталық паннодан іздеңіз: жартастың оңтүстік бөлігіндегі суреттер 1950–1970 жылдары пайда болған.
- Жазда күндізгі орташа максимум 31–34 °C: таңертең келіп, су ала жүріңіз, тастардың жанында көлеңке болмауы мүмкін.
- Нүктені 44.059, 76.997 координаттары бойынша тексеріңіз: ескерткіштің Ілениң қай жағалауында тұрғаны туралы дереккөздер әр түрлі айтады.
- Орнында күзет жоқ, ал жаңа қолтаңбалар ескерткішті бүлдіреді: бейнелерді ұстамаңыз және бормен сызбаңыз.
Жақын маңда тағы не көруге болады
