Тальхиз қалашығы: қазіргі Талғар шетіндегі ортағасырлық қала

Тальхиз қалашығы — қазіргі Талғардың оңтүстік шетіндегі ортағасырлық Талхиз қаласының қалдықтары. Алматыдан түзу сызықпен шамамен 27 км жерде орналасқан. Қала VIII ғасырда пайда болып, Ұлы Жібек жолындағы сауда мен қолөнердің арқасында өркендеді, ал XIII ғасырдың екінші жартысында қаңырап қалды. 2014 жылдан бері ол Чаньань-Тянь-Шань дәлізінің басқа қалашықтарымен бірге ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Тальхиз қалашығы деген не: Жібек жолындағы қарлұқтар қаласы

Бұл — Жетісу өлшемімен алғанда ірі қаланың қирандылары. Ол алғаш рет 982 жылғы «Худуд ал-Алам» атты парсы географиялық шығармасында Талхиз деген атпен аталады. Тұрғындардың басым бөлігі түркілер, әсіресе қарлұқтар болған, олармен көршілес Соғдыдан келгендер де өмір сүрген. Мұнда ислам X ғасырда қабылданды, алайда қалада буддистер де, несториандар да болған.

Қала салынбай тұрып бұл жерде үйсін қонысы болған, ал маңайдағы алғашқы егіншілер қоныстарын Уикипедия сақ дәуіріне, б. з. б. VIII–III ғғ. жатқызады. Атауындағы «гар» буынын үндіеуропалық «тау» сөзімен байланыстырады.

Сапар үшін кестедегі ең маңызды дерек — аумағы: 30 га — шағын ғана аумақ.

Орнында қала қабырғаларын емес, қорған, ор мен іргетастарды көресіз

Талғар қабырғалары бүтін сақталмаған: бекіністі орталықтан қорған мен ор, ал қала маңындағы құрылыстардан жер бетіне шығып тұрған тас қабырғалардың бөліктері ғана қалған. Қазақша Уикипедия мұны тура жазады: қабырға топыраққа айналып, шөп пен бұта басып кеткен. Мұнда әсерлі қирандыларды күтетіндерге емес, қаланың жоспарын жер бедерінен оқығысы келетіндерге барған жөн.

Орталық биіктікте тұрған, жоспары бұрыштары шамамен дүниенің төрт тарабына қарай бұрылған төртбұрыш болған. Қабырғалары: солтүстік-шығысы 300 м, солтүстік-батысы 280 м, оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысы — әрқайсысы 302 м. Батыс жағы өзеннің үстіндегі жарқабаққа тірелген, қалған жақтарын ор қоршаған. Қақпалар қабырғалардың ортасында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан, ал олардың арасындағы көшелер орталықты төрт бөлікке бөлген.

Қабырғаның сыртында рабад — ауданы 200–500 м² болатын бір үлгідегі тікбұрышты қоныс-жайлардан тұратын қала маңы жатқан, ол оңтүстік пен батыста ең тығыз салынған. Үйлерді тас іргетасқа тұрғызып, қабырғаның жоғарғы жағын Тянь-Шань шыршасынан қалаған, тандырмен жылытқан. Қалада тас төселген көшелер, су құбыры, кәріз және қоғамдық моншалар болған, ал махалла-кварталдар саны 60-тан кем болмаған.

Даланың қарсы бетінен Іле Алатауы тауларының көрінісі ашылады. Жотаның ең биік нүктесі туралы — Талғар шыңы бетінде.

Талхиз немен күн көрді: болат, бедерлі металл және теңге сарайы

Талғар темір өндірісінің орталығы болған: мұнда құрыш болат жасап, басман ісін — металды қалып бойынша бедерлеуді меңгерген. Археологтар құмырашылардың, ұсталардың, зергерлердің, шыны үрлеушілердің және сүйектен ою ойғыштардың шеберханаларын қазып ашты. Теңгелерге арналған дайындамалардың табылуы қаланың өз теңге сарайы болғанын көрсетеді.

Сырттан әкелінген заттардың арасында — қытай фарфоры, жапон және соғды қыш ыдыстары, парсының қола құмандары мен табақтары, үнділердің сүйектен жасалған шахматы, қола айналар жиынтығы. Ең әйгілі олжа — қанатты сфинкстер мен жүгіріп бара жатқан аңдар бейнеленген XII–XIII ғасырлардағы мыс табақ, ол Алматыдағы Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік музейінде қойылған. Жер бедерін ғана емес, заттардың өзін көргіңіз келсе, сапарыңызға музейді де қосыңыз.

Тұрмыс жартылай көшпелі күйінде қалған: кейбір үйлердің аулаларына киіз үй тігілген, археологтар олардың орнын тапқан. Тұрғындар араб жазуын да, көне түркі жазуын да қолданған.

Деректер қай жерде алшақтайды

Уикипедияның орысша және қазақша мақалалары кей тұстарда сәйкес келмейді. Бұл сапар туралы түсінікті өзгертпейді, бірақ қалашық туралы әрі қарай оқысаңыз, білген пайдалы.

Зерттеу тарихы жөнінен екі нұсқа басты мәселеде келіседі: ең қарқынды жұмыстар 1970-жылдардың соңында Т. В. Савельеваның басшылығымен басталған, ал қазақша мақала бойынша 1994 жылдан оларға АҚШ, Германия, Жапония және Израиль мамандары қосылған. Қалашыққа XIX ғасырдың өзінде Семенов-Тян-Шанский, Уәлиханов, Радлов, Пржевальский және Бартольд келген.

Қорғау кеш басталды, мұның ізі көрініп тұр

Ұзақ уақыт қалашық қоршалмаған: Уикипедия бойынша, қирандылардың үстінде мал жайылып, қоқыс тасталған, ал КСРО ыдырағаннан кейін іргесінде коттедж кенті бой көтерген. 2012 жылы шілдеде, ескерткіштің жай-күйі туралы газетте мақала шыққаннан бірнеше күн өткен соң, белгісіз адамдар қалпына келтірілген интерьерлердің бір бөлігін бүлдірген.

Жағдайды тек 2014 жылы, ЮНЕСКО тізіміне енгізілгеннен кейін ғана түзеу мүмкін болды. Дегенмен 2018 жылы да экология белсенділері қорғауды қанағаттанарлықсыз деп атады. Қалашық аумағы арқылы Ақ Бұлақ курортына баратын автожол жобасы 2016 жылдың күзінде тоқтатылды.

Сіз үшін мұның мәні мынада: орында қазба іздері де, құрылыстармен көршілестік те болуы мүмкін. Соқпақпен жүріңіз, қазылған қабырғаларға шықпаңыз және ештеңе алып кетпеңіз — бұл қорғаудағы ескерткіш.

Қалай жетуге болады және немен ұштастыруға болады

Қалашық Талғардың оңтүстік шетінде, Алматыдан түзу сызықпен шамамен 27 км және Қонаевтан түзу сызықпен шамамен 67 км жерде жатыр. Жолмен есептегендегі қашықтықты, көлік бағыттарын және тұрақтың бар-жоғын біз растай алмадық — жолға шықпас бұрын нақтылап алыңыз.

Қалашықтың өзі күннің бір бөлігін ғана алатын шығар, сондықтан оны тау бөктеріндегі басқа жерлермен ұштастырған орынды. «Алтын адам» табылған Есік қорғанына дейін түзу сызықпен шамамен 20 км — бірге алғанда Жетісудың көне тарихына арналған бір күн шығады. Таулы жерлерді қосқыңыз келсе, Алматы маңындағы табиғат жинағын немесе түзу сызықпен шамамен 18 км жердегі Медеуді қараңыз.

Тальхиз қалашығына қашан барған жөн

Ең қолайлысы — маусым мен қыркүйек: жылы, бірақ аптап ыстық жоқ.

Сандар — метеостанция деректері емес, теңіз деңгейінен 1 099 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары; біз оларды қалашықтың өз биіктігімен салыстырмадық. Ең ылғалды айлар — сәуір мен мамыр, шамамен 152 және 133 мм жауын-шашын түседі, сондықтан көктемде қазба орындарындағы топырақ батпаққа айналуы мүмкін. Жазда күндіз орташа есеппен 23–26 °C, түнде 12–15 °C. Қыркүйекте күндіз шамамен 21 °C, қазанда шамамен 14 °C-қа дейін төмендейді. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндізгі температура нөл шамасында және одан төмен, түнде −9 °C-қа дейін: қар астындағы мүжілген қорғандарды көрудің мәні шамалы.

Қай қалашықтар ЮНЕСКО тізіміне кіретінін, қайсысы әлі кірмегенін Қазақстандағы Жібек жолы беті түсіндіреді.