Текелі: Жетісудың таулы қаласында не көруге болады және қашан бару керек

Текелі — Жетісу облысындағы облыстық маңызы бар қала. Ол Қараталдың жоғарғы ағысында, Қора, Шажа және Текелі өзендері қосылатын жерде, Жоңғар Алатауының бөктерінде орналасқан. Мұнда таулы шатқалдар, Бурхан-Бұлақ сарқырамасы мен Келіншектас тасы үшін келген жөн. Жергілікті қалдық қоймасының экологиялық жағдайын алдын ала ескерген пайдалы.

Қаланың өзін аралауға қанша уақыт керек екені дереккөздерде айтылмаған.

Текелі қаласы сандармен: қайда орналасқан және қандай

Текелі теңіз деңгейінен 950–1 600 м биіктікте жатыр, қала шатқал бойымен жоғары өрлейді. Уикипедия дерегінше, Талдықорғанға дейін 40 км, Алматыға дейін 310 км. Түзу сызықпен есептегенде шамамен 35 және 235 км шығады. Қала қорғасын-мырыш комбинатының айналасында өсіп, 1952 жылы қала мәртебесін алған.

Уикипедияның екі нұсқасы бір күнге берілген халық санында мыңнан астам адамға алшақтайды. Сапар үшін мұның маңызы жоқ. Бастысы басқа: қалада мектептер, колледж, мешіт пен шіркеулер бар, яғни бұл туристік кент емес, кәдімгі тұрғын қала.

Бурхан-Бұлақ сарқырамасы — сапардың басты себебі

Бурхан-Бұлақ Текеліден жоғарыда, Қора өзені шатқалының жоғарғы жағында орналасқан. Уикипедия оны Қазақстандағы ең үлкен сарқырама деп атайды, қазақша нұсқасында биіктігі 90 м деп көрсетілген. Оған апаратын бағытты, жолдың жай-күйін және жүру уақытын растай алмадық, сондықтан күн батқанша уақыт жеткілікті болатындай жолға ертерек шыққан дұрыс.

Қазақша Уикипедия дерегінше, қала маңындағы шатқалдарда шырша, қайың, терек, тал, көктерек, алма ағаштары өседі. Марал, тау теке, елік, қоңыр аю, сілеусін, борсық, суыр және жетісу бақашығы мекендейді. Қаланың атауы да тау ешкісі — текеден шыққан: «Текелі» «текесі бар жер» дегенді білдіреді.

Келіншектас, Қонаев көшесі және жартас суреттері

Келіншектас, яғни Текелі стеласы, Уикипедия дерегінше, Қазақстан аумағындағы ең көне будда ескерткіші. Бұл ежелгі будда ескерткіші болғандықтан, тастың қасында сабырлы болыңыз және бейнелерді ұстамаңыз. Нақты орнын және оған қалай баруға болатынын жергілікті жерде анықтаңыз.

Маңайда үйсіндердің аң аулау көріністері бейнеленген жартас суреттері бар. Қала орталығында, үш өзен тоғысқан жерде Ұлы Отан соғысын еске алу стеласы тұр. Ұзындығы шамамен 38 км болатын Дінмұхамед Қонаев көшесін Уикипедия Қазақстандағы ең ұзын көше деп атайды.

Кеншілер өткені: «әр сегізінші оқтан» шойынға дейін

Қала кеннің арқасында салынған. 1933 жылы Қора шатқалынан қорғасын, мырыш, күміс, кадмий және германий кен орындары табылды. Уикипедия дерегінше, соғыс жылдары комбинат әр сегізінші оққа қорғасын берген. Соғыстан кейін қаланы бүкіл Одақтан келген еріктілер мен жапон әскери тұтқындары салды.

Негізгі даталар әртүрлі айтылады. Қазақша Уикипедия елді мекен 1911 жылы негізделіп, комбинат құрылысы 1937 жылы басталды деп жазады. Ағылшынша нұсқа 1939 жылды атайды, орысша нұсқа комбинатқа қатысты 1942 жылды көрсетеді. 1990-жылдары кен қоры сарқылды, комбинат 1996 және 2007 жылдары тоқтап қалды. 2011 жылы ол қайта іске қосылып, 2018 жылы жаңа металлургия зауытында алғашқы шойын алынды.

2000-жылдардың басында Қазақстандағы жалғыз электрлендірілген тар табанды теміржол бөлшектелді. Көксу станциясынан Текеліге дейінгі теміржол тармағы сақталған, бірақ онымен жолаушылар пойыздары жүрмейді.

Экология: сапар алдында не білу керек

Текелідегі басты практикалық қауіп — қазір пайдаланылмайтын, ауданы 69 га ескі қалдық қоймасы. Уикипедия дерегінше, құрғақ әрі желді күні оның беткейлерінен шаң көтеріледі, ал 1992 жылғы зерттеу бүкіл қала бойынша топырақта қорғасынның шектен асқанын көрсеткен. Сол зерттеуде бақтардың кей жерде тікелей ластанған топырақта және бұрынғы үйінділерде өсірілетіні де айтылған.

Қазіргі жағдай туралы мәлімет таппадық: зерттеу деректері ескі. Туристке арналған қорытынды қарапайым. Желді күні қалдық қоймасының маңында және қаладан төмен Қаратал бойында аялдамаңыз, уақытыңызды өнеркәсіптік бөлікте емес, таулы шатқалдарда өткізіңіз.

2009 жылы қалада жер сілкінісі болып, шамамен 40 ғимарат зақымданды, тұрғындар зардап шекпеді.

Текеліде айлар бойынша ауа райы және қашан бару керек

Ең жайлы уақыт — маусымнан қыркүйекке дейін: күндіз 20–27 °C, түнде 8–15 °C. Төменде 2011–2020 жылдарға арналған, 1 030 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 есептік нормалары берілген, бұл метеостанция деректері емес. Қаланың жоғарғы кварталдары мен Қора шатқалы биігірек, онда салқынырақ.

Ең жылы айлар — шілде мен тамыз, ең жоғары температура шамамен 26 °C. Ең жаңбырлы айлар — сәуір мен мамыр, мамырда жауын-шашын 90 мм-ге дейін жетеді. Қыста күндіз нөл шамасында болады, желтоқсаннан ақпанға дейін түнде −9…−11 °C-қа дейін төмендейді. Қараша да ылғалды, 75 мм. Көктемде өзендер толысады, бірақ соқпақтар дымқыл. Шатқалдарға жаз бен күздің басын таңдаңыз.

Бір апталық немесе 10 күндік болжам үшін кәдімгі ауа райы қызметтерін қараңыз. Нормалар сапарыңыз күнгі ауа райын емес, әдеттегі айды көрсетеді.

Текеліні Жетісу бойынша бағытқа қалай қосуға болады

Текеліні Талдықорғанмен бірге қарау ыңғайлы: оған дейін түзу сызықпен шамамен 35 км. Осы жерден өңірдегі басқа орындарға бару да қисынды. Олар — Жаркент-Арасан ыстық бұлақтары (түзу сызықпен шамамен 101 км) және Әнші құм (шамамен 112 км). Оңтүстікке қарай Қапшағай су қоймасы мен Шарын шатқалы жатыр.

Жолға және сарқырамаға кететін уақытты, сондай-ақ Талдықорғаннан шығатын автобустар мен таксидің кестесін растай алмадық.