Қарағанды маңындағы Спасск: әскери тұтқындар мен қуғын-сүргін құрбандарының мемориалдық зираты

Спасск — Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл. Оны Спасск мемориалдық кешені арқылы біледі: бұл Екатеринбург — Алматы М-36 тасжолының бойында тұрған әскери тұтқындар, интернацияланғандар мен қуғын-сүргінге ұшырағандардың зираты. Қарағандыдан барып-қайту жарты күн алады, ал орнында оннан астам ел орнатқан ескерткіштерді көресіз.

Спасск деген не және мұнда неге бару керек

Спасскінің басты қызығы — мемориал, ауылдың басқа көрікті жерлерін біз растай алмадық. Спасск мемориалдық кешені — Екінші дүниежүзілік соғыстың әскери тұтқындары мен интернацияланғандары, сондай-ақ лагерьлерде қаза тапқан кеңес азаматтары жерленген зират. Бұл саябақ та, ашық аспан астындағы мұражай да емес, тарих ескерткіші.

Мұнда Қарлаг тарихын зерттейтіндер, туысының жерленген жерін іздейтіндер немесе лагерь жүйесінің Орталық Қазақстанға қандай қасірет әкелгенін өз көзімен көргісі келетіндер барғаны жөн. Табиғат не серуен іздесеңіз, бұл жер ол үшін емес. Мұнда — далада тұрған тыныш зират, қасынан тасжол өтеді.

№ 99 лагерь: 1941 жылдан бері Спасскіде не болды

Спасск № 99 лагері Қазақ КСР-індегі әскери тұтқындар мен интернацияланғандарға арналған ең ірі лагерь болды. Ол 1941 жылғы 5 шілдеде НКВД Қарлагының жергілікті бөлімшесі негізінде құрылды, ал бұл бөлімше бұрынғы Спасск мыс қорыту зауытының аумағында орналасқан еді. Қарағанды облысында мұндай төрт лагерь болған, солардың біріншісі — Спасск лагері.

Лагерьден өткен адамдардың санын дереккөздер әртүрлі келтіреді: 66 160 (немесе 66 746) адамнан 70 мыңға дейін. Жаппай репатриация басталған кезде лагерьдің 30 мың адамға дейін сыйғызатын 24 лагерь бөлімшесі болды: Спасск, Теміртау, Саран, Дубовка, Фёдоровка және шахта жанындағы кенттер.

Тұтқындар Қарағандыны салды. Википедия деректері бойынша, олар байыту фабрикасы бар № 38 шахтаны, № 105 және 106 шахталарды, кейін бұзылған Жазғы театрды (оның орнында қазір С. Сейфуллин атындағы қазақ драма театры тұр) және травматология ауруханасын тұрғызған. Аурухана әлі күнге дейін профессор Х. Ж. Макажанов атындағы облыстық травматология және ортопедия орталығы ретінде жұмыс істейді.

Спасск зиратында кімдер жерленген

Зиратта адамдардың үш тобы жатыр. Біріншісі — 5152 әскери тұтқын мен интернацияланған адам: немістер, жапондар, румындар, австриялықтар, поляктар, итальяндықтар, финдер, чехтар, словактар, венгрлер және басқа ұлт өкілдері. Екіншісі — 1941 жылға дейін қайтыс болған Қарлагтың Спасск бөлімшесінің кеңестік тұтқындары. Үшіншісі — 1948 жылдан кейін осында жерленген Степной, Луговой және Песчаный лагерьлерінің Спасск бөлімшелеріндегі сотталғандар.

Мұнда барлығы қанша кеңестік тұтқын жерленгенін біз растай алмадық. Нақты бір адамды іздесеңіз, мұрағат деректерін алдын ала тексеріңіз, өйткені орнында есімдер көрсеткіші болмауы мүмкін.

Әр елдің ескерткіштері: не және қашан пайда болды

Ескерткіш белгілер КСРО ыдырағаннан кейін қойыла бастады, әрқайсысын өз отандастарын еске алу үшін бір ел немесе қоғамдық ұйым орнатқан. Мұны алғаш Жапония жасады. Төменде орысша Википедия бойынша хронология берілген.

Қазақша Википедия бұл тізімге Филиппинді қосады және шаңырақ пішініндегі ескерткіш туралы жазады. Оны қазақ жерінде көз жұмған саяси қуғын-сүргіннің барлық құрбандарын еске алу үшін қарағандылықтар орнатқан.

Қарағанды мен Астанадан Спасскіге қалай жетуге болады

Қарағандыдан бару ыңғайлы: Спасск оңтүстікке, Алматы бағытына қарай баратын М-36 тасжолының бойында тұр. Төменде түзу сызықпен қашықтықтар көрсетілген. Жолмен жүрсеңіз, қашықтық ұзағырақ болады, бірақ қаншалықты екенін біз тексерген жоқпыз.

Бұл жерде де дереккөздер әртүрлі. Орысша Википедия лагерь Қарағандыдан 30 км жерде деп көрсетеді, қазақшасы қаладан оңтүстікке қарай 45 км дейді. Ауылға баратын автобустардың кестесін және зиратқа баратын жолдың жай-күйін біз растай алмадық.

М-36 бойымен оңтүстікке қарай жалғастырсаңыз, келесі ірі аялдама — Балқаш көлі, түзу сызықпен шамамен 353 км. Батысқа, дала түкпіріне қарай Ұлытау жатыр, оған дейін түзу сызықпен шамамен 470 км.

Қашан бару керек және қанша уақыт жоспарлау қажет

Зиратқа кез келген маусымда баруға болады, бірақ жылы айларда ескерткіштер арасында жүру ыңғайлырақ. Спасск бойынша климаттық деректеріміз жоқ, сондықтан маусым жердің түріне қарай бағаланды: бұл далада тұрған, баспанасы жоқ ашық зират. Мамырдың соңында мұнда ескерткіштер ашылғанын ескеріңіз, мысалы 2015 жылғы 31 мамырда, мұндай күндері делегациялар келеді.

Мемориалдың өзіне бір-екі сағат жетеді, ал Қарағандыдан барып-қайту жолымен бірге шамамен жарты күн кетеді. Спасскіде түнеуді бөлек жоспарлаудың қажеті жоқ.

Мемориалда өзіңізді қалай ұстау керек

Бұл туристік нысан емес, жұмыс істеп тұрған еске алу орны және зират екенін ұмытпаңыз. Ақырын сөйлеңіз, тұғырларға шықпаңыз, кресттер мен гүл шоқтарын ұстамаңыз. Қасыңызда рәсім өтіп жатса немесе туыстары дұға оқып тұрса, күте тұрғаныңыз жөн.

Мұндағы ескерткіштер әртүрлі дін мен елдің адамдарына қойылған, христиан кресттері де, жапон мемориалы да бар. Барлығына бірдей құрметпен қараңыз.

Спасск бөлімшесі бар Шалғынды лагерь Қазақстандағы ГУЛАГ кестесінде бар.