Шайтанкөл — Қарқаралы түбіндегі гранит жартастар арасындағы шағын көл

Шайтанкөл (орысша Чёртово озеро) — Қарағанды облысындағы Қарқаралыдан шамамен 5 км жердегі шағын тау көлі. Оны гранит жартастар мен қарағайлы орман қоршап тұр, ал атауы мен 1905 жылғы крест туралы аңыз көлді Қарқаралы тауларында ең көп талқыланатын орындардың біріне айналдырған. Көлге арнайы ұзақ сапар қажет емес: ол Қарқаралы төңірегін аралайтын бағытқа жақсы сияды.

Шайтанкөл — өте кішкентай көл, жоспарлағанда мұны ескеріңіз

Көл өте шағын: қазақ Уикипедиясының деректері бойынша оның ұзындығы 60 м, ені 40 м, орташа тереңдігі шамамен 2 м. Тек соны көру үшін Қарағандыдан не Астанадан арнайы келудің мәні шамалы, ал Қарқаралыға сапардың бір бөлігі ретінде — әбден болады. Бұл жердің құндылығы көлемінде емес, табиғатында: оңтүстік, батыс және солтүстік жағалаудағы жартастар 10 м-ден де биік көтеріледі, суы мөлдір, түбі тасты.

Дереккөздер бірнеше жайда сәйкес келмейді, оны төмендегі кестеден көруге болады.

Саяхатшы үшін бағыттың айырмасы — батыс па, оңтүстік-батыс па — маңызды емес: көл бәрібір қаладан бірнеше шақырым жерде. Ал тереңдік көрсеткішіне сақтықпен қараған жөн, өйткені дереккөздің бірі оны растамайды.

Шайтанкөл: крест аңызы және басқа әңгімелер

Басты аңыз крестпен байланысты. Жергілікті тұрғындардың естелігінше, 1905 жылы архиерей Михаил олардың өтінішімен батыс жағалауға крест орнатып, көлдің атын Әулиекөл деп өзгерткен. Біраз уақыттан соң крест жоғалып, көлге бұрынғы аты қайта оралған. Крестті суға лақтырып жіберген, ол әлі күнге дейін сол жерде жатыр деседі.

Қазақ Уикипедиясы Қарқаралы ұлттық паркін ұзақ жыл басқарған Тиышбек Тохметовтің естелігін келтіреді. Оның айтуынша, 1999 жылы ол көлге тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіровті алып келген, сонда ғарышкердің ұлы көл түбінен үлкен крест көрген. Сол мақалада Әубәкіров ақ киімді қария туралы түс көргеннен кейін Шайтанкөлге шомылып, дертінен айыққаны жайлы әңгіме де бар. Бұл анықталған дерек емес, ел аузындағы аңыз ретінде айтылады.

Тағы бір әңгіме Қарқаралы ауданынан шыққан көріпкел Төлеубике Накина туралы: соғыс жылдары ол көл жағасында түнеп, түсіне бір қария кірген, содан кейін ол болашақты болжай бастаған-мыс. Көл туралы қарапайымырақ әңгімелер де айтылады: су жағасынан біреулер шайтандар мен жұмбақ шалды көрген көрінеді.

Көл әдебиетте де аталады: оның сұлулығын Сәбит Мұқанов «Сұлушаш» поэмасында суреттеген.

Айналасындағы табиғат: орман көлді кебуден сақтайды

Қазақ Уикипедиясы Шайтанкөл кеппейді дейді. Айналасында қалың орман өседі: қарағай, қайың, терек, таңқурай, тобылғы және басқа бұталар. Ағаштардың көлеңкесі суды қатты булану­дан қорғайды.

Суы мол жылдары артық су көл шарасының жиегінен асып, оңтүстік жағалаудағы науа тәрізді арнамен ағып кетеді. Жаңбырлы маусым не шілдеден кейін келсеңіз, бұл ағысты байқауыңыз мүмкін. Сол мақалаға сәйкес, жазда көл — танымал демалыс орны, сондықтан жылы демалыс күндері су жағасында адам болатынын күтіңіз.

Қалай жетуге болады және жол қанша уақыт алады

Бағдар — Қарқаралы қаласы: көл одан 5 км жерде. Ірі қалалардан жол алыс, төменде көлдің өзіне дейінгі түзу сызықпен есептелген қашықтықтар берілген; жолмен бұдан көбірек болады.

Практикалық қорытынды: Қарағандыдан бір күнде барып қайтуға болады, ал Астанадан не Павлодардан шықсаңыз, Қарқаралы маңында түнеуді жоспарлаған дұрыс. Қаладан көлге дейінгі жол мен соқпақтың жай-күйін, сондай-ақ Қарқаралыға қоғамдық көлік бар-жоғын біз растай алмадық.

Орталық Қазақстан көлдері бойынша бағыт құрастырсаңыз, ең жақын ірі су айдыны — Балқаш, түзу сызықпен шамамен 320 км. «Су жағасындағы қарағай мен төбелер» сияқты ұқсас көрініс Көкшетау маңындағы Зерендіде бар, ал дала ортасындағы гранит таулар — Ұлытауда.

Шайтанкөлге қашан барған жөн

Ең қолайлы уақыт — маусымнан тамызға дейін, бұл кезде күндіз шамамен 20–21 °C болады. Төмендегі климаттық нормалар метеостанция бойынша емес, 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализі негізінде 1 139 м биіктіктегі нүкте үшін есептелген; көлдің өзі шамамен 1 200 м биіктікте жатыр, сондықтан айырма шамалы.

Жазда да түндер салқын: шілдеде орташа шамамен 10 °C, маусым мен тамызда шамамен 9 °C. Маусым мен шілде — ең жаңбырлы айлар (55 және 72 мм), сондықтан жаңбырқап керек болады. Мамыр мен қыркүйекте де баруға болады, бірақ күндіз небәрі шамамен 14–15 °C, түнде шамамен 2 °C. Қарашадан наурызға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен, қаңтарда күндіз орташа −12 °C, түнде −21 °C.