charyn.kz Қазақстан табиғаты бойынша тәуелсіз жол сілтеуші
Семей ядролық полигоны: даладағы көлі бар жарылыс шұңқыры, әуеден көрініс

Семей ядролық сынақ полигоны: тарихы, орны, баруға бола ма

1949–1989 жылдары Семей полигонында 456 ядролық сынақ өткізілді (МАГАТЭ деректері бойынша; әр дереккөзде 470-ке дейін). Ол 1991 жылғы 29 тамызда жабылды. МАГАТЭ бағалауы бойынша, бүгінде аумақтың басым бөлігі іс жүзінде ластанбаған, ал ластанған учаскелерде 2024 жылдан бастап арнайы режим қолданылады. Экскурсиялардың ресми тәртібін біз таппадық.

  • Аумағы шамамен 18–19 мың км²
  • Сынақтар 1949–1989
  • 456 сынақ (МАГАТЭ)
  • 1991 жылғы 29 тамызда жабылды
  • Семейден ~130 км
Фотоларды көру · 8 Қай айда барған жөн Сапарды есептеу

Фото: The Official CTBTO Photostream · Wikimedia Commons · CC BY 2.0

Семей ядролық сынақ полигоны: қай айда барған жөн

  1. қаңтар: маусым емес
  2. ақпан: маусым емес
  3. наурыз: маусым емес
  4. сәуір: болады
  5. мамыр: ең қолайлы
  6. маусым: жақсы
  7. шілде: жақсы
  8. тамыз: жақсы
  9. қыркүйек: ең қолайлы
  10. қазан: болады
  11. қараша: маусым емес
  12. желтоқсан: маусым емес

Семей маңындағы дала: мамыр мен қыркүйекте күндіз шамамен 20 °C, қарашадан наурызға дейін орташа ең жоғары температура нөлден төмен (Балапан ауданы үшін ERA5 нормалары).

Семей ядролық сынақ полигоны: неге бару керек

Тәжірибе алаңы

1949 жылғы 29 тамыздағы алғашқы сынақ орны: мұнда 1962 жылға дейін жерүсті және әуе жарылыстары жүрді. 2013–2020 жылдары алаң қауіпсіз күйге келтірілді.

Дегелен

Штольнялары бар тау сілемі, мұнда 1961 жылғы 11 қазанда алғашқы жер асты сынағы өтті. Штольнялар АҚШ-пен бірлесіп 2000 жылға қарай жабылды.

Балапан және Атом көлі

Ұңғымалық жарылыстар алаңы, соңғы сынақ 1989 жылғы 19 қазанда өтті. Суға толған «Шаған» шұңқыры — Атом көлі.

Келу тәртібі расталмаған

Экскурсиялардың ресми ережелерін біз таппадық. Сапар алдында Курчатовтағы Ұлттық ядролық орталықтан келушілерді қабылдай ма, сұраңыз.

Семей сынақ ядролық полигоны Қазақстанның солтүстік-шығысындағы шамамен 18–19 мың км² даланы алып жатты. МАГАТЭ кестесі бойынша санасақ, 1949 жылғы 29 тамыздан 1989 жылғы 19 қазанға дейін мұнда 456 ядролық сынақ өткізілді. Полигон 1991 жылғы 29 тамызда жабылды. Мұнда тарих үшін келеді, ал сапардың басты практикалық сұрағы — кіру тәртібі: оны біз растай алмадық.

Полигон сандармен

Негізгі деректер кестеге жинақталған. Дереккөздер әртүрлі болса, барлық нұсқа берілген.

КөрсеткішМәніДереккөз
Аумағышамамен 19 000 км² / 18,5 мың км² / 18 300 км²-ден астамМАГАТЭ 1998 / gov.kz 2021 / ҚР ҰЯО
Алғашқы сынақ29.08.1949, Тәжірибе алаңыМАГАТЭ, gov.kz
Алғашқы жер асты сынағы11.10.1961, ДегеленМАГАТЭ
Соңғы сынақ19.10.1989, БалапанМАГАТЭ
Сынақтар саны456 (116 жерүсті, 4 экскавациялық, 336 жер асты); әр дереккөзде 470-ке дейінМАГАТЭ
Жалпы қуатытротил баламасында 17,4 МтМАГАТЭ
Жабылуы29.08.1991, ҚазКСР Президентінің жарлығыҚР ҰЯО

«456» саны жиі кездеседі: оны МАГАТЭ, Ұлттық ядролық орталық («кемінде 456») және мемлекеттік портал («шамамен 456») береді. Айырмашылық нені жеке сынақ деп санауға байланысты, мұны МАГАТЭ тікелей жазады.

Полигон қайда орналасқан

Полигон Ертістің оңтүстік-батысында жатыр; қысқа учаскеде өзен оның шекарасы болып табылады. МАГАТЭ Алматыдан солтүстікке қарай шамамен 800 км деп көрсетеді. МАГАТЭ-нің 1998 жылғы картасында аумақ сол кездегі үш облыста белгіленген: Павлодар, Қарағанды және Семей; қазір бұрынғы Семей облысы Абай облысының құрамында.

АлаңОнда не болдыСынақтар саны (МАГАТЭ)
Тәжірибе алаңы (Ш алаңы)1949–1962 жылдардағы жерүсті және әуе жарылыстары26 жерүсті және 87 әуе
Дегелен (Г алаңы)тау сілеміндегі штольнялардағы жер асты жарылыстарыштольняларда 215 және ұңғымаларда 24
Балапан (Б алаңы)ұңғымалардағы жер асты жарылыстары, Атом көлі де осындаұңғымаларда 107 және 2 экскавациялық
Курчатовполигонға қызмет көрсететін қала, қазір мұнда ҚР ҰЯО—

МАГАТЭ-нің 1990-жылдардағы бағалауы бойынша, полигонның маңында 30–40 мың адам тұрған; ең жақын елді мекендер — Ақжар, Долонь, Молдары, Саржал, Қайнар және Курчатовтың өзі. Tengrinews бойынша Курчатовтан Тәжірибе алаңына дейін 50 км-ден астам. Балапандағы шұңқыр туралы бөлек бет бар: Шаған атом көлі.

Хронология: 1949–2024

Алғашқы 13 жылда сынақтар негізінен атмосферада жүрді. 1963 жылғы атмосферада, ғарышта және су астында сынақтарға тыйым салу туралы шарттан кейін жарылыстар тек жер астында өткізілді.

ЖылОқиға
1947кейін Курчатов атанған қала негізделді (құпия атауы Семипалатинск-21)
194929 тамыз, Тәжірибе алаңындағы алғашқы сынақ
196111 қазан, Дегелендегі алғашқы жер асты сынағы
196224–25 желтоқсан, соңғы атмосфералық сынақ (МАГАТЭ бойынша)
198919 қазан, Балапандағы соңғы сынақ
199129 тамыз, полигонды жабу туралы жарлық
199215 мамыр, ҚР Ұлттық ядролық орталығы құрылды
1993–1994Қазақстанның сұрауы бойынша МАГАТЭ-нің полигонға миссиялары
1996–2000Дегелен штольняларын АҚШ-пен бірлесіп жабу; ҰЯО инфрақұрылымды жоюдың аяқталуы деп 2000 жылды атайды (ҰЯО-ның басқа бетінде — 1996–2001)
20092 желтоқсан, БҰҰ БА 64/35 қарары: 29 тамыз Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні болып жарияланды
2013–2020Тәжірибе алаңы американдық DTRA және Лос-Аламос зертханасымен бірлесіп қауіпсіз күйге келтірілді
20241 қаңтар, «Семей ядролық қауіпсіздік аймағы туралы» заң күшіне енді

CTBTO 2015 жылы жарияланған Қазақстан Сыртқы істер министрінің мақаласында Қазақстанды өз аумағындағы ядролық полигонды жапқан әлемдегі алғашқы ел деп атайды. 2008 жылы осында CTBTO-ның жергілікті жерде инспекция жүргізу бойынша алғашқы толық ауқымды оқу-жаттығуы өтті.

Бүгінгі радиация: МАГАТЭ мен заң не жазады

Жағдай біркелкі емес. МАГАТЭ-нің 1998 жылғы есебінде полигонның басым бөлігінде қалдық радиоактивтілік аз немесе мүлде жоқ екені жазылған. Ерекшелік — Тәжірибе алаңы мен Балапандағы Атом көлі аудандары, олар қатты ластанған.

ЖағдайМАГАТЭ бағасы (1998)
Тәжірибе алаңына немесе Балапан көліне күнделікті баружылына шамамен 10 мЗв, негізінен сыртқы сәулелену
Сол жерде тұрақты тұружылына шамамен 100 мЗв, араласу деңгейінен жоғары; ұсыным — кіруді шектеу
Полигоннан тыс аумақтарқосымша доза жылына 0,1 мЗв-тен аспайды; араласу қажет емес

Есептен кейін көп нәрсе өзгерді. Ұлттық ядролық орталықтың деректері бойынша, 2013–2020 жылдары Тәжірибе алаңы 20 000 км-ден астам жаяу гамма-түсіріліммен зерттелді, ластанған топырақ шығарылды, ал нысандардың бір бөлігінің үстіне рұқсатсыз кіруге қарсы темірбетон құрылыстар орнатылды. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап ластанған бөлікте Семей ядролық қауіпсіздік аймағы жұмыс істейді: онда тек заңда көрсетілген қызмет түрлеріне (қауіпсіздік, оңалту, ғылым және т. б.) рұқсат етілген, өзгелеріне тыйым салынған, шекарасы ескерту белгілерімен белгіленеді.

ҰЯО немесе Энергетика министрлігінің туристерге арналған жадынамасын біз таппадық. Ресми құжаттар беретін бағдар қарапайым: аймақ белгілері бар учаскелерге кірмеу, Атом көлі мен Тәжірибе алаңына тек кіруге жауапты адамдармен бару. Мұнда медициналық кеңес жоқ: денсаулық туралы сұрақтарды дәрігерге қойыңыз.

Полигон мен Курчатовқа баруға бола ма

Ресми дереккөздерде нақты жауап жоқ. 2023 жылғы заң «келу ережелерін» аймақ паспортының бөлігі ретінде атайды, бірақ ережелердің өзі заңда жоқ, ал жарияланған түрін біз таппадық.

НысанБаруға бола маКім ұйымдастырады (түрі)Дереккөз
Курчатов қаласықала ашық, кіруге бөлек шектеулерді біз таппадық—қала паспорты, gov.kz
Курчатовтағы мұражайэкспозиция бар (Commons-тағы 2020 жылғы сурет), жұмыс тәртібі расталмаған—ресми дереккөз жоқ
Тәжірибе алаңы2019 жылы журналистерді ҰЯО қызметкерлері дозиметристермен, қорғаныс киімімен апарғанҰлттық ядролық орталықTengrinews, 03.09.2019
Атом көлі (Балапан)МАГАТЭ кіруді шектеуді ұсынған; туристерге арналған тәртіп расталмаған—МАГАТЭ 1998
Ядролық қауіпсіздік аймағының учаскелеріөзге қызметке заңмен тыйым салынған—№ 16-VIII заң
Семейдегі «Сильнее смерти» мемориалықаладағы сынақ құрбандарына арналған ескерткіш, ашылған жылы расталмаған—Commons-тағы сурет

Практикалық қорытынды: сапар алдында Курчатовтағы Ұлттық ядролық орталыққа (байланыс nnc.kz сайтында) жазып, қазір келушілерді қабылдай ма, өтінім керек пе және шетелдіктерге бөлек шарттар бар ма, сұраңыз. Мұндай растаусыз алаңдарға өз бетіңізше барудың қажеті жоқ.

Қалай жетуге болады: Семей мен Курчатов

Ыңғайлы база — Семей: Tengrinews бойынша одан полигонға дейін шамамен 130 км. Қалада ядролық сынақ құрбандарына арналған «Сильнее смерти» мемориалы мен Абай мұражайы бар; қала туралы толығырақ Семей бетінде, ал бір күндік бағыттар Семейден не көруге болады іріктемесінде жинақталған.

Курчатов Ертістің сол жағалауында, Абай облысы мен Павлодар облысының шекарасында тұр. Семейден Курчатовқа дейінгі жол қашықтығы мен тұрақты көлік бар-жоғын ресми порталдардан біз таппадық. Сапарды Астанадан бастасаңыз, полигон туралы бөлім Ұлттық мұражайдың тарих залында бар.

Әлі тексерілмеген
  • Тәжірибе алаңына, Атом көліне және басқа алаңдарға барудың ресми тәртібі: кім ұйымдастырады, өтінім және шетелдіктерге рұқсат керек пе.
  • Курчатовтағы мұражайдың атауы мен жұмыс тәртібі.
  • Полигонды жабу туралы жарлықтың нөмірі: күні мен атауы расталған, нөмірін ашық мәтінде біз көрмедік.
  • Семейдегі «Сильнее смерти» мемориалының ашылған жылы.
  • Бұрынғы полигон жерлерінің қаншасы шаруашылық айналымға берілгені.
  • Семей — Курчатов жол қашықтығы және көлік.

Семей ядролық сынақ полигоны: сапар алдындағы кеңестер

  1. Ядролық қауіпсіздік аймағының белгілері бар учаскелерге кірмеңіз: 2024 жылдан бастап онда заңда көрсетілмеген әрекетке тыйым салынған.
  2. База ретінде Семейді таңдаңыз: полигонға дейін шамамен 130 км, онда «Сильнее смерти» мемориалы бар.

Жақын маңда тағы не көруге болады

Жиі қойылатын сұрақтар

Семей полигоны қайда орналасқан?
Қазақстанның солтүстік-шығысында, Абай, Павлодар және Қарағанды облыстарының түйіскен жерінде, Ертістің оңтүстік-батысында. МАГАТЭ Алматыдан солтүстікке қарай шамамен 800 км деп көрсетеді; Tengrinews бойынша Семейден шамамен 130 км.
Семей полигоны қашан жабылды?
1991 жылғы 29 тамызда ҚазКСР Президентінің «Семей сынақ ядролық полигонын жабу туралы» жарлығымен. Соңғы сынақ одан бұрын, 1989 жылғы 19 қазанда Балапан алаңында өтті.
Семей полигонында қанша ядролық жарылыс болды?
МАГАТЭ кестесі бойынша 456: 116 жерүсті, 4 экскавациялық және 336 жер асты. МАГАТЭ-нің өзі сынақ деп нені санауға байланысты әр дереккөзде сан 456-дан 470-ке дейін ауытқитынын ескертеді.
Семей полигонының аумағы қандай?
Шамамен 18–19 мың км²: МАГАТЭ шамамен 19 000 км², gov.kz мемлекеттік порталы 18,5 мың км², Ұлттық ядролық орталық 18 300 км²-ден астам деп көрсетеді.
Полигондағы радиация қазір қауіпті ме?
МАГАТЭ есебі бойынша, аумақтың басым бөлігінде қалдық радиоактивтілік аз немесе мүлде жоқ. Тәжірибе алаңы мен Атом көлі аудандары қатты ластанған, МАГАТЭ оларға кіруді шектеуді ұсынған; мұндай учаскелерде 2024 жылдан бастап заң бойынша арнайы режим қолданылады.
Семей полигонына экскурсиямен баруға бола ма?
Ұлттық ядролық орталықтың сайтынан экскурсиялардың ресми тәртібін біз таппадық. 2019 жылы журналистерді орталық қызметкерлері дозиметристермен бірге апарғаны ғана белгілі; жеке туристер мен шетелдіктерге арналған шарттарды біз растай алмадық.
Курчатов деген не?
Абай облысындағы Ертістің сол жағалауында полигонға қызмет көрсету үшін салынған қала; құпия атауы — Семипалатинск-21. 1947 жылы негізделген, тұрғындары шамамен 10,5 мың (қала паспорты, 2023). Мұнда Ұлттық ядролық орталық орналасқан.
Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық іс-қимыл күні қашан атап өтіледі?
29 тамызда, полигон жабылған күні. Оны БҰҰ Бас Ассамблеясы Қазақстанның бастамасымен 2009 жылғы 2 желтоқсандағы 64/35 қарарымен белгіледі; бұл күн алғаш 2010 жылы атап өтілді.

Дереккөздер

Тағы оқыңыз