Семей орманы: Ертіс өңірінің таспалы қарағайлы ормандарына сапар алдында білетін жайттар

«Семей орманы» — Абай облысындағы мемлекеттік орман табиғи резерваты. Ол Ертіс өңірінің таспалы қарағайлы ормандарын сақтау үшін 2003 жылы құрылған. Учаскелері облыстың алты ауданында және Семей қаласының жерінде орналасқан, орманның ең жақын шеті қала үйлерінің дәл іргесінен басталады. Мұнда құрғақ даланың ортасында, құмда өскен қарағайлы орманды көру үшін келген жөн. Бірақ сапарды жоспарлағанда ыстық жазды және өрт қаупінің жоғары екенін ескеру керек.

Семей орманы — бір орман емес, ормандар желісі

Резерват орман мен жануарлар дүниесін қорғайтын он мемлекеттік мекеменің бірігуінен құрылды: Бегень, Бородулиха, Бөкебай, Долон, Жаңасемей, Жарма, Канонер, Морозов, Жаңа Шүлбі және Семей мекемелері. Олар Үкіметтің 2003 жылғы 22 қаңтардағы № 75 қаулысымен біріктірілді. Аумағы Бесқарағай, Бородулиха, Жарма, Абай, Аягөз және Көкпекті аудандарына, сондай-ақ Семейдің жеріне шашырай орналасқан.

Саяхатшы үшін мұның мәні қарапайым: «Семей орманына барып келу» әртүрлі жерлерге сапарды білдіруі мүмкін. Филиалдардың көбі дала белдемінде жатыр, онда қарағай құмда таспа болып өседі. Жарма филиалы шөлді белдемге жатады, сондықтан ондағы жануарлар дүниесі де басқаша. Резерватқа «Алет», «Солдатская щель» және Үржар ботаникалық қаумалдары да берілген.

Қазақша Уикипедияға сәйкес, орман түзуші негізгі тұқымдар — қарағай, сүйелді қайың және көктерек. Қарағайлы және көктерек-қайыңды шоқ тоғайлар құмды далалармен алмасып отырады, шөп қабатында селеу, бетеге және жусан басым.

Резерваттың негізгі көрсеткіштері

Төменде ауқымын түсінуге көмектесетін деректер берілген. Аумақтың көлемін тек қазақша Уикипедия келтіреді, орысша мақалада ол жоқ.

Кестеден бұл аумақтың орасан зор екені көрінеді: Семейге жақын учаскенің өзі резерваттың шағын бөлігі ғана. Сондықтан «жалпы резерватты» емес, нақты бір филиалды немесе орманшылықты таңдаған дұрыс.

Орманда кімдерді кездестіруге болады

Далалық ормандарда бұлан, елік, қабан, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық және шақылдақтар жиі кездеседі. Құстардан бозторғайлар, сұр құр, дала қыраны мен дала құладыны басым, су айдындарында суда жүзетін құстар мекендейді.

Жарма филиалында архар, сілеусін, сасық күзен, ақкіс, суыр және қоңыр аю тіркелген. Резерват аумағында Қазақстанның Қызыл кітабына енген түрлерден қара дегелек, сұңқылдақ аққу, ақбалықшы, бүркіт, ақ құйрықты субүркіт, ителгі, ұзақ, лашын, жыланжегіш, қызылжемсаулы қарашақаз, қасықтұмсық және архар кездеседі.

Қазақша Уикипедия бойынша омыртқалылар фаунасы 354 түрден тұрады: балықтың 25 түрі, қосмекенділердің 4, бауырымен жорғалаушылардың 16, құстардың 234 және сүтқоректілердің 83 түрі. Бұл тізімнің шамамен үштен екісін құстар құрайды.

Қалай жетуге болады және қай қаладан шыққан жөн

Сапардың бастау нүктесі — Семей: анықтамалықтарда резерваттың координаттары қаладан түзу сызықпен шамамен 35 км жерде көрсетілген. Өскеменге дейін түзу сызықпен шамамен 206 км, Павлодарға дейін шамамен 274 км, Қарағандыға дейін шамамен 497 км. Жол бойынша қашықтық бұдан көп болады.

Орманның кейбір учаскелері Семейдің дәл іргесіне келіп тіреледі: 2018 жылғы өртте жалын «Энергетик» шағынауданындағы үйлерге жақын жерде лаулады. Ол кезде өрт сөндірушілердің жетуіне құм төбелер мен рұқсатсыз үйілген қоқыс кедергі болған — яғни орман ішіндегі топырақ жолдардан арнайы техниканың өзі әрең өтеді. Қарапайым көлік құмға оңай батып қалады.

Резерватта жабдықталған бағыттардың бар-жоғын, келу үшін рұқсатнама керек пе, орманшылықтарға қоғамдық көлік қалай қатынайтынын растай алмадық. Мұны жолға шығар алдында резерваттың өзінен анықтап алған жөн.

Семей орманына қашан барған дұрыс

Ең қолайлы кез — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 19–20 °C, түндері салқын, бірақ аяз болмайды. Төмендегі сандар метеостанция деректері емес, 257 м биіктіктегі нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 реанализінің есептік нормалары.

Жазы ыстық: маусым мен шілдеде күндізгі температура орта есеппен 27–28 °C, кейбір күндері одан да ыстық болады. Шілде — ең ылғалды ай, шамамен 58 мм жауын-шашын түседі, көбіне найзағайлы нөсер түрінде. Қысы ұзақ: қарашадан наурызға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен, қаңтарда түнде орта есеппен −20 °C, ал қар аз түседі — климат күрт континенттік.

Кестеден шығатын басты қорытынды: орманда көктем мен жаз тек жылы кез емес, өрт маусымы да. Сондықтан сапардан бірер күн бұрын ықтимал шектеулер туралы біліп алған жөн.

Өрт: орман үшін де, адам үшін де басты қауіп

Құмдағы қарағай аптап пен желде тез жанады, резерват тарихы мұны анық көрсетеді. Уикипедияда 2017, 2018, 2020 және 2023 жылдардағы көктемгі және жазғы өрттер сипатталған.

2020 жылы өрт төменгі өрттен жоғарғы өртке ұласты, оны сөндіруді аптап пен екпіні 18 м/с-қа жеткен жел қиындатты. Орманда жүріп түтін көрсеңіз, кетіңіз де, бұл туралы дереу хабарлаңыз. Ормандағы кез келген ашық от — бүкіл орман алқабына төнетін қауіп.

Орманның бүгінгі жағдайы

Уикипедия бойынша орманға өрттен бөлек заңсыз ағаш кесу де қатты зиян келтіреді. 2023 жылғы ақпанда прокуратура тексерісі заңсыз ағаш кесудің 1 890 фактісін анықтады, ал орманды қалпына келтірудің соңғы бағдарламасы 2014 жылы қабылданған.

Келушіге мұның мәні мынадай: резерваттың әр бөлігінде орман мүлде басқаша көрінуі мүмкін, тығыз орманның қасында бұрынғы өрт орындары мен кесілген алаңдар кездеседі. Мұны даладағы басқа қарағайлы орманмен — Көкшетау маңындағы Зеренді көлінде өсетін орманмен салыстыруға болады.