Сауран — Сырдария бойындағы ортағасырлық қала: одан қабырғалар мен кәріздер қалған

Сауран — Қазақстанның оңтүстігіндегі, Түркістаннан солтүстік-батысқа қарай 43 км жердегі ортағасырлық қалашық. XIV–XVII ғасырларда мұнда Сырдария бойындағы ең ірі қалалардың бірі тұрған: алдымен Ақ Орданың орталығы, кейін Қазақ хандығының бекінісі болған. Бүгінде бұл — республикалық маңызы бар ескерткіш. Оны Түркістанға сапармен оңай ұштастыруға болады, ал баруға көктем немесе күздің басы қолайлы.

Сауран қалашығы: не көресіз және баруға тұра ма

Сізді қалпына келтірілген қасбеттер емес, ортағасырлық қаланың ауқымы қызықтырса, баруға тұрарлық. Қалашық алаңы — биіктігі 2–2,5 м сопақ төбе, ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 800 м, көлденеңінен 550 м созылып жатыр. Оны шикі кірпіш пен пахсадан соғылған қабырға қоршап тұр: биіктігі 3–6 м опырылған бөліктер мен екі қабатты төрт мұнараның қалдықтары.

Сыртынан тереңдігі 1–3 м, ені 15–20 м ор мен топырақ үйінді байқалады. Ішінде бас көшенің, жамиғ мешіті мен медресе тұрған алаңның іздері көрінеді. Көптеген қирандылар нашар сақталған: қала иесіз қалғаннан кейін жергілікті тұрғындар оларды кірпішке бұзып алып кеткен.

Бір қалашықты аралауға әдетте бірнеше сағат жетеді. Тек соның өзі үшін арнайы сапарға шығудың мәні археологияға құмар жандарға ғана бар шығар. Қалғандарына Түркістаннан барған ыңғайлы.

Сауран қайда орналасқан және оны қалай табуға болады

Қалашық Түркістан облысының Сауран ауданында, Қызылорда облысының шекарасынан шамамен 1,5 км жерде тұр. Орысша Уикипедия Түркістанға дейін 43 км, қазақшасы 44 км деп көрсетеді, ал нүктелер арасы түзу сызықпен шамамен 46 км шығады. Жердегі бағдар — Самара — Ташкент тасжолы: қалашық одан 2 км оңтүстікте және теміржолдан 500 м жерде жатыр.

Қалашықты қазіргі Сауран ауылымен шатастырмаңыз: ауыл 14 км оңтүстік-шығыста орналасқан.

Кестеден көрініп тұрғандай, маңайда тағы үш археологиялық нысан бар, оларды да қоса аралап шығуға болады. Қалашыққа қоғамдық көлік қатынайтын-қатынамайтынын және тасжолдан бұрылатын жолдың жай-күйін біз растай алмадық. Сапарды көлікпен жоспарлаңыз.

Сауран шежіресі: шекаралық бекіністен бос далаға дейін

Сауранның екі орны және мыңға жуық жылдық жазба тарихы бар. Көне қала қазіргі Қаратөбенің орнында тұрған. X ғасырда араб географы Мақдиси оны жеті қабырғамен қоршалған үлкен қала деп сипаттап, оғыздар мен қыпшақтарға қарсы шекаралық бекініс деп атаған. Моңғолдар XIII ғасырдың бірінші жартысында көне қаланы қиратып, содан кейін ол жаңа орында қайта бой көтерген. Қазір сіз көріп отырған қирандылар — соның қалдығы.

Олжалардың көбі кейінгі құлдырау кезеңіне жатады: ол кезде мешіт қыш шеберханасы әрі уақытша баспана болған. Дереккөздер ұсақ-түйекте әр түрлі айтады. Орысша Уикипедия Сауранды XIV ғасырдың бірінші жартысындағы Ақ Орданың орталығы десе, қазақшасы — XIII ғасырдың ортасындағы орталығы дейді.

Қабырғалардың ішінде не сақталған

Мұндағы басты нәрсе — қаланың жоспары. Бас көше солтүстік-шығыс қақпадан оңтүстік-батысқа қарай созылып, қаланы шамамен тең екі бөлікке бөлген. Қақпадан 210 м жерде, сол жақта жамиғ мешіті мен медресе тұрған алаң болған. Бұл ғимараттар күйдірілген кірпіштен қаланып, жылтыр тақтайшамен қапталған.

• Солтүстік-шығыс қақпа. Екі мұнара ұзындығы шамамен 20 м дәліз құраған. Өткелдің ені — 5–6 м.
• Жамиғ мешіті. Көлемі 34 × 31 м, ішкі ауласы 17,8 × 15,3 м, сыртқы қабырғаларының қалыңдығы 1,4 м-ге дейін.
• 1515 жылғы медресе. Бұхара билеушісі Убайдолла ханның бұйрығымен салынған, көлемі 31,5 × 28 м. Шәкірттердің бөлмелері — құжыралар жақсы сақталған. Уасифи жазған екі «тербелмелі» мұнара XIX ғасырдың екінші жартысында құлап түскен.
• Мешіттің солтүстігіндегі ғимарат. Аумағы 2000 м²-ден асады, ал қызметі анықталмаған: медресе, ханақа немесе керуен-сарай болуы мүмкін. Бөлмелердің бірінің қабырғаларында граффити іздері қалған.
• Кәріздер. Бұлар — егістік суаруға арналған жер асты арналары. Олардан әр 12–15 м сайын қазылған, диаметрі 5 м желдету құдықтарының тізбегі қалған. Сауран — Қазақстанда кәріздер алғаш табылған жер.

Қабырғалардың сыртында аумағы шамамен 4 км² қала маңы болған: бау-бақшасы, жүзімдігі мен бақшасы бар 350-ге жуық қоныс-жай, ал шығыста — мерекелік намазгах мешіті. Сызбасыз жердегі бұл іздерді ажырату қиын. Сапарға дейін жоспармен танысып алыңыз.

Сауранның ауа райы және қашан бару керек

Ең қолайлы уақыт — сәуір және қыркүйек–қазан. Жазда ашық дала алаңында қатты ыстық. Төмендегі сандар — ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдарға арналған, биіктігі 211 м тор нүктесінің есептік нормалары, метеостанция деректері емес.

Шілдеде күндіз орта есеппен 37 °C, түнде шамамен 22 °C. Маусым мен тамызда да күндізгі температура 34 °C шамасында тұрады. Маусымнан қыркүйекке дейін жаңбыр жоққа тән, айына 4 мм-ден аз, ал опырылған қабырғалардың арасынан күннен тасаланар жер табу қиын.

Сәуірде күндіз шамамен 22 °C, қыркүйекте шамамен 28 °C, қазанда шамамен 19 °C. Қалашықты ұзақ аралауға ең ыңғайлы айлар — осылар. Мамырда-ақ ыстық, 30 °C-қа дейін. Қыста күндіз шамамен 3 °C, түнде −5 °C-қа дейін, жауын-шашынның көп бөлігі, шамамен 26–35 мм, осы айларда түседі. Жаңбырдан кейін сазды топырақ былжырап кетуі мүмкін, бірақ біз мұны тексере алмадық.

Сауран мен Түркістан бір күнде

Сауранды Түркістанмен ұштастыру ыңғайлы: түзу сызықпен шамамен 46 км, тасжолмен солтүстік-батысқа қарай. Олардың арасында тарихи байланыс та бар. Ағылшынша Уикипедия бойынша, Әмір Темір 1389 жылы салдыруға бұйырған Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне кірпіш пен тақтайшаны дәл осы Сауран жеткізген.

Қалашық — орталығы Түркістанда орналасқан «Әзірет Сұлтан» мемлекеттік музей-қорығының құрамына кіреді. Сондықтан сапарды қаладан бастаған жөн. Күнді кесененің айналасында қалай жоспарлау керегін Түркістан: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Сауран және Отырар бетінен оқыңыз. Егер оңтүстікпен әрі қарай, Шымкент пен Өзбекстан шекарасына қарай жүрсеңіз, Сарыағашқа көз салыңыз.

Тоғыз қалашықты орнында не көрінетіні бойынша салыстыру Қазақстанның ежелгі қалалары таңдамасында бар.