Сайрам — Шымкент шетіндегі ежелгі Исфиджаб және оның кесенелері

Сайрам — Қазақстанның ең көне қалаларының бірі: оның орнында Ұлы Жібек жолындағы сауда қаласы, ортағасырлық Исфиджаб тұрған, ал 1999 жылы мұнда қаланың іргесі қаланғанына 3 000 жыл толғаны атап өтілді. Қазір бұл — қала орталығынан түзу сызықпен шамамен 15 км жердегі Шымкенттің тұрғын алабы. Мұнда Қожа Ахмет Ясауидің ата-анасы — Ибраһим ата мен Қарашаш ананың кесенелерін және кеңестік кварталдар араласпаған саман үйлі көшелерді көру үшін келген жөн.

Бүгінгі Сайрам: бөлек қала емес, Шымкенттің бір бөлігі

Әкімшілік тұрғыдан Сайрам — Шымкент құрамындағы тұрғын алап. Орыс және қазақ Уикипедиялары қалаға қосылуын 2014 жылмен белгілеп, алапты Қаратау ауданына жатқызады, ал ағылшын Уикипедиясы 2018 жылды атайды. Бұрын бұл Түркістан облысы Сайрам ауданының ауылы болған; қазақ Уикипедиясы бойынша, ол аудан орталығы Ақсукенттен оңтүстікке қарай шамамен 24 км жерде орналасқан.

Халық санында да осындай алшақтық бар: 2009 жылғы санақ бойынша ағылшын мақаласы 30 887 адам деп көрсетеді, қазақ мақаласы — 32 757. Сапар үшін басқасы маңызды: Сайрам — мектептері, колледждері, ауруханалары және 2003 жылдан бері жұмыс істеп тұрған Облыстық өзбек драма театры бар тірі елді мекен. Бұл ашық аспан астындағы мұражай емес, ескерткіштер тұрғын көшелердің арасында тұрған қоныстанған аудан.

Мәртебе мен тұрғындар санына қатысты сандарды шамамен деп қабылдаған дұрыс.

Исфиджаб: Сайрамды неліктен ең көне қалалардың бірі дейді

Сайрам Исфиджабтың орнында тұр — Б. А. Байтанаевтың жетекшілігімен жүргізілген соңғы қазбалар бойынша, қалажұрт кенттің аумағымен сәйкес келеді және батыстан шығысқа қарай шамамен 10 км-ге созылады. Кейбір зерттеушілер бұрын Исфиджабты басқа қалажұрттардан іздеген, ал сол аудандағы аттас Исфиджаб ауылы да бар, сондықтан атаулардағы шатасу ертеден келе жатыр.

Сонымен бірге археологтар ескі Сайрамнан әзірге IX ғасырдан көнерек мәдени қабаттарды таппады. «3 000 жыл» — мерейтойлық дата, ол 1999 жылы атап өтілді; кейбір өлкетанушылар атауды Авестадағы Sairima сөзімен байланыстырады, бірақ тарихшы Ричард Фрай мұндай теңестірулерді сенімсіз деп санаған.

Қарахандықтардың қаланы алуы мен оның Қасым ханға өтуінің даталары дереккөздерде әртүрлі: 980 немесе 990 жыл, 1512 немесе 1513 жыл. Орыс Уикипедиясы бойынша, құлдырау 1759 жылдан кейін, Бұхарадан Жоңғарияға баратын «Қару-жарақ жолы» жойылған соң басталған, ал XIX ғасырда сауданы қарқынды өсіп келе жатқан Шымкент біржола өзіне тартып алды.

Сайрам кесенелері және қасиетті орындарды құрметтеу ережелері

Сапардың басты себебі — кесенелер. Сайрам сопы Қожа Ахмет Ясауидің туған жері саналады: мұнда оның әкесі Ибраһим ата жерленген, анасы Қарашаш ана да осында жатыр. Осында сәулет ескерткіші — Абдул-Азиз баба кесенесі де тұр; аңыз бойынша, Абдул-Азиз мұсылман әскерінің туын ұстаушы болған.

Қазақ Уикипедиясы ең көне кесене ретінде Падишах Мәлік баба кесенесін атап, Сайрам ескерткіштерін IX–XVIII ғасырлармен мерзімдейді. Ол төрт қақпасы бар қабырғамен қоршалған, аумағы 28 га қалажұртты да сипаттайды. Ағылшын мақаласы мұнда революцияға дейінгі кесенелердің көп екенін және жаңаларының әлі де салынып жатқанын қосады, ал «Насабнама» қолжазбасы бойынша, қазіргі Қазақстан аумағындағы алғашқы мешіттің іргесін Сайрамда Ысқақ баб қалаған — бұл археологиялық дерек емес, аңыз.

Көпшілік үшін бұл орындар — зиярат ететін жер. Жабық киініңіз, өзіңізді тыныш ұстаңыз және адамдарды суретке түсірмес бұрын рұқсат сұраңыз. Ясауимен байланысты бағыт бойынша жүрсеңіз, Арыстан бабқа және Түркістанға бара жатқанда Сайрамға соққан қисынды.

Сайрамдағы ауа райы айлар бойынша: қашан барған жөн

Ең қолайлы уақыт — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 24–26 °C, ал қыркүйекте жаңбыр мүлде дерлік жаумайды. Төменде — метеостанция деректері емес, ERA5 реанализі бойынша 681 м биіктіктегі тор нүктесі үшін 2011–2020 жылдардағы орташа мәндер.

Жазы ыстық әрі құрғақ: шілдеде күндізгі ең жоғары температура орташа есеппен 32,3 °C, ал жауын-шашын айына небәрі 6,0 мм. Кесенелерді аралау үшін ашық көшелермен жаяу жүруге тура келеді, сондықтан шілде–тамызда таңертеңгі немесе кешкі уақытты жоспарлаңыз. Ең ылғалды айлар — наурыз бен сәуір, жауын-шашын 100 мм-ден асады, сондықтан көктемде жаңбырға және топырақ жолдардағы батпаққа тап болу оңай. Қыста күндіз шамамен 4 °C, түнде −6 °C-қа дейін — ескерткіштерді көруге болады, бірақ қысқа күн мен дымқыл ауа ұзақ серуенге қолайсыз. Қазан да жарайды: күндіз шамамен 18 °C, жауын-шашын айына шамамен 43 мм.

Мұнда ертеңгі, 10 немесе 30 күндік болжам жарияланбайды: көпжылдық нормалар таңдаған айда не күтуге болатынын көрсетеді, ал жолға шығар алдында нақты ауа райын Шымкентке арналған болжамнан қараңыз.

Сайрамды Қазақстанның оңтүстігіне сапарға қалай қосуға болады

Сайрамды Шымкентпен бірге көрген ыңғайлы: қала орталығына дейін түзу сызықпен шамамен 15 км, кесенелерді және ортағасырлық олжалар сақталған өлкетану мұражайын аралауға әдетте жарты күн жетеді. Көлік кестесі мен мұражайдың жұмыс уақытын нақтылай алмадық.

Одан әрі бағыт Отырар мен Түркістанға қарай жалғасады: Отырар — түзу сызықпен шамамен 135 км, Арыстан баб кесенесі — шамамен 137 км, Түркістан — шамамен 165 км. Минералды сулар қызықтырса, Сарыағаш түзу сызықпен шамамен 105 км жерде. Нақты жол қашықтығы түзу сызықтан ұзағырақ.

Ағылшын Уикипедиясы бойынша, кент тұрған Сайрам су өзені биіктігі шамамен 4 000 м көршілес Сайрам су тауынан басталып, Арысқа құяды. Сайрамдағы шипажайлар туралы және Сайрам-Өгем ұлттық паркі туралы бізде тексерілген мәлімет жоқ, сондықтан тауға сапарды бөлек дереккөздер арқылы жоспарлаған жөн.