Риддер және Батыс Алтай қорығы: бару керек пе және қашан

Риддер — Шығыс Қазақстан облысының солтүстік-шығысындағы қала, оның жерінде Батыс Алтай қорығы орналасқан: 86 122 га тау, самырсын мен майқарағай тайгасы, кар көлдері және гранит қалдық жартастары. Тауға маусымнан тамызға дейін барған жөн: шілденің өзінде мұнда күндіз орта есеппен шамамен 16 °C болады, ал қазаннан наурызға дейін ең жоғары температура нөл шамасында және одан төмен.

Батыс Алтай қорығы: Риддер маңында нені қорғайды

Бұл Алтайдың таулы экожүйелерін қорғау үшін 1992 жылғы 3 шілдеде құрылған мемлекеттік табиғи қорық. Ол екі ауданның — Риддер қалалық әкімдігі мен Алтай ауданының аумағын алып жатыр, ал 2020 жылы ЮНЕСКО-ның биосфералық резерваттарының дүниежүзілік желісіне енгізілді. «Риддер биосферасы» деген сұраныс та осыдан шыққан: әңгіме дәл осы мәртебе туралы. Қазақша Википедия бойынша қорықтың кеңсесі Риддерде, Семей көшесі, 10-да орналасқан.

Сапар үшін бұл кестеден екі жол маңызды: аумақтың үштен екісі — орман, ал шыңдар 2 500 м-ден биік көтеріледі. Бұл — таулы тайга.

Таулар мен гранит қалдық жартастары: дереккөздер биіктік жөнінде келіспейді

Қорықтың басты жоталары — Иванов, Үбі, Үлбі және Холзун, ал ең қызықты түйінді Холзун, Иванов және Линейский жоталары құрайды. Орысша Википедия жоталардың биіктігін 2 200–2 500 м деп көрсетеді және ең биік нүкте ретінде Холзундағы Линейский Белокты атайды — 2 598 м. Қазақша Википедия басқа сандар келтіреді, сондықтан екеуін де береміз.

Бұл алшақтық сапар туралы шешім қабылдауға кедергі емес, бірақ маршрутты бір ғана санға сүйеніп жоспарлаған жөн емес. Көз тартар басты көрікті жер — Линейский Белоктың гранит қалдық жартастары. Қазақша мақала олардың ішінен «Тас ертегі» мен «Шайтан қалашығын» атайды. Маңайда ежелгі мұздықтардың іздері кездеседі: карлар, трогтар және цирктер.

Көлдер, өзендер және Гульбище батпағы

Мұндағы су — Ақ Үбі мен Қара Үбі өзендерінің жоғарғы ағысы, Барсук өзені және бастауларындағы шағын кар көлдерінің шоғыры. Ең ірі екі көл — Кедровое мен Щербаков — орман мен альпі белдеуінің шекарасында жатыр. Қара Үбінің бастауындағы Гульбище батпағын орысша Википедия Батыс Алтайдағы ең ірі батпақ деп атайды, ал қазақша Википедия оны бүкіл Алтайдағы ең ірісі санап, өлшемін береді: ұзындығы 6 км, ені 2 км.

Жоспарлау үшін өзендердің режимі маңызды. Үбі еріген қардан қоректенеді, тасқын сәуір–мамырға келеді, ал су деңгейі ең төмен кезең қарашадан наурызға дейін созылады. Көктемде өткелдер мен жағалаулар жаздағыдан қиынырақ болуы мүмкін: бұл — тауға маусымға дейін бармаудың тағы бір себебі.

Тайга мен аңдар: кімді кездестіруге болады

Қорық ормандарындағы ең жиі кездесетін ағаш — майқарағай, орман басқан аумақтың 26,7 %-ы. Одан кейін самырсын (23,1 %), балқарағай (15,5 %) және шырша (13,9 %) келеді. Көктемнен күзге дейін беткейлер гүлге оранады, ал 883 өсімдік түрінің 27-сі Қазақстанның Қызыл кітабына енген.

Жиі кездесетін аңдар — қоңыр аю, сілеусін, бұлғын, ақкіс, тиін, борша тышқан, алтай шақылдақ және ақ қоян. Бұлан мұнда 1970-жылдары қайта оралды, марал соңғы онжылдықтарда келді, құндыз 2008 жылы пайда болды. Бұлан, марал және елік қыста негізінен қары азырақ аудандарға кетеді. 162 құс түрінің (қазақша мақаланың алдын ала деректері бойынша — «100-ден астам») 120-сы ұя салады. Сирек түрлер арасында қара дегелек, бүркіт, ителгі, сұр тырна және үкі ұя салады. Өзендерде Қызыл кітапқа енген таймень мекендейді. Аю мұнда кәдімгі аң, сондықтан азықты сақтау мен соқпақтағы дыбысты алдын ала ойластырыңыз.

Риддердегі айлар бойынша ауа райы: қашан бару керек

Төменде — 1 739 м биіктіктегі таулы нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардағы климаттық нормалар, қаладағы метеостанция деректері емес. Риддердің өзінде нақты ауа райы айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін, сондықтан жолға шығар алдында ағымдағы болжамды қараңыз.

Жаз қысқа әрі салқын: маусым–тамызда күндізгі ең жоғары температура 15–16,5 °C, түнде 4–6 °C. Бұл ең ылғалды уақыт та: шілдеде орта есеппен 198 мм жауын-шашын түседі, маусым мен тамызда — шамамен 133–135 мм. Жыл бойғы жиыны шамамен 1 235 мм, бұл Қазақстан үшін өте көп. Қыркүйектің өзінде түндер нөлден төмен түседі, қазанда күндізгі ең жоғары температура шамамен 0 °C, жауын-шашын 164 мм, ал қаңтарда күндіз −16 °C, түнде −24 °C.

Мақсатыңыз — тайга мен орман шекарасындағы көлдер болса, шілде немесе тамызды таңдап, жаман ауа райына арнап қосалқы күндер қалдырыңыз.

Риддерге қалай жетуге болады және алдын ала нені тексеру керек

Ең жақын ірі қала — Өскемен, оған дейін түзу сызықпен шамамен 116 км; Семейге дейін түзу сызықпен шамамен 277 км, Павлодарға дейін — шамамен 541 км. Жол бойынша қашықтық бұдан көп болады. Автобус кестесін, такси барын және қорық кордондарына апаратын жолдардың жайын біз растай алмадық — Өскемен мен Риддердің автовокзалдарынан нақтылаңыз.

Сондай-ақ келу ережелерін таба алмадық: қорыққа рұқсатнама керек пе, туристерге қандай соқпақтар ашық және кіру қанша тұрады. Сапар алдында Риддердегі қорық кеңсесіне хабарласыңыз. Шығыс Қазақстан бойынша үлкен маршрут жоспарласаңыз, өңір өлшемімен алғанда жақын жерде Рахман бұлақтары — түзу сызықпен шамамен 194 км — және Зайсан көлі, түзу сызықпен шамамен 263 км жатыр.