Алматыдағы Вознесенск кафедралы шіркеуі: 28 панфиловшылар саябағындағы ағаш ғибадатхана

Вознесенск кафедралы шіркеуі — Алматыдағы 28 гвардияшыл панфиловшылар атындағы саябақта орналасқан, 1904–1907 жылдары салынған ағаш православ ғибадатханасы. Бұл — Астана және Алматы епархиясының екі кафедралы шіркеуінің бірі әрі республикалық маңызы бар Қазақстанның тарих және мәдениет ескерткіші. Оны көру үшін арнайы сапар ұйымдастырудың қажеті жоқ: шіркеуді қаладағы кез келген күннің бағдарламасына қоса салуға болады.

Вознесенск кафедралы шіркеуі — 1910 жылғы жер сілкінісінен аман қалған биік ағаш ғибадатхана

Шіркеу қаладағы бұрынғы ғибадатхана құлағандықтан салынды: 1887 жылғы жер сілкінісі Верныйдағы тас ғимараттардың барлығына жуығын қиратқан еді. Жаңа шіркеуді сәулетші Константин Борисоглебскийдің жобасы бойынша тұрғызды, жұмысқа инженер Андрей Зенков басшылық етті. Қазақ Википедиясында жоба авторларының арасында С. К. Тропаревский, ал құрылыс басшыларының қатарында әскери инженер Н. И. Степанов та аталады.

Құрылыс материалы — тянь-шань шыршасы. Ғибадатхана алғашында Түркістан Софиялық кафедралы шіркеуі деп аталып, кейінірек ғана Қасиетті Вознесенск атауын алды. Ол бұрынғы Пушкин саябағында тұр, бұл саябақ қазір 28 гвардияшыл панфиловшылардың есімімен аталады және Екінші дүниежүзілік соғыс батырларына арналған.

Ішкі безендіруді Мәскеу мен Киевтің көркем шеберханалары жасады, иконостасты суретші Николай Хлудов орындады. Егер сәулет өнері үшін барсаңыз, қоңырау мұнарасына назар аударыңыз: Зенков дәл осы бөлікті ғимараттың ең иілгіш тұсы деп сипаттаған.

Биіктігі және «шегесіз» салынуы: дереккөздер неде алшақтайды

Жалпы биіктіктің нақты бір көрсеткіші жоқ: орыс Википедиясы қоңырау мұнарасының айқыш астындағы шарына дейін 41,4 м немесе жалпы 54 м деп береді, ағылшын және қазақ Википедиялары — 56 м. Ағылшын мақаласы шіркеуді әлемдегі биіктігі жөнінен екінші ағаш ғибадатхана деп атайды, бірақ бұл тек мәлімдеме екенін ескертеді, ал орыс мақаласы оны «әлемдегі ең биік ағаш шіркеулердің бірі» дейді.

Шеге туралы дереккөздер бұдан да айқынырақ қайшы келеді. Ағылшын Википедиясы шіркеу шегесіз салынған деп жазады. Орыс және қазақ мақалалары ағаш бөлшектердің металл бекіткіш бұйымдармен біріктірілгенін нақтылайды. Сондықтан «бір де бір шеге жоқ» деген танымал тіркесті сақтықпен қабылдаған жөн.

Келушіге бұл айырмашылықтың үлкен мәні жоқ, бірақ экскурсия немесе мәтін дайындасаңыз, бір ғана санды емес, ауқымды көрсетіңіз.

Шіркеу 1910 жылғы жер сілкінісіне қалай төтеп берді

1910 жылғы желтоқсандағы (жаңа стиль бойынша 1911 жылғы қаңтар) қиратқыш жер сілкінісінен ғибадатхана дерлік зиян шекпей шықты: қоңырау мұнарасының бір бұрышы сәл шөгіп, әйнектері сынды. Қазақ Википедиясының дерегінше, қалада үйлер құлап жатқанда шіркеудің тек бір айқышы ғана майысқан.

Зенков мұны құрылымымен түсіндірді: «Орасан биіктігіне қарамастан, ол өте иілгіш құрылым болды. Оның қоңырау мұнарасы биік ағаштың ұшындай тербеліп, иіліп, иілгіш бөрене секілді жұмыс істеді». Орыс Википедиясы ғимаратты сейсмикалық төзімді құрылыстың үлгісі деп атайды. Ағылшын мақаласы кейбір архиерейлер аман қалған шіркеуден Құдайдың қорғауын көргенін қосады.

Шіркеуден мұражайға және қайтадан шіркеуге: хронология

Бір ғасырдан сәл астам уақытта ғимарат ғибадатхана да, мұражай да, қоғамдық ұйымдардың алаңы да болып, қайтадан ғибадатханаға айналды. Кесте ғимарат ішінде неліктен 1907 жылғы қол тимеген интерьерді емес, қалпына келтіру жұмыстарының нәтижесін көретініңізді түсінуге көмектеседі.

1920-жылдардың соңы мен 1930-жылдардың басындағы шіркеу тарихын Юрий Домбровский «Көне мұра сақшысы» және «Қажетсіз заттар факультеті» романдарында суреттеген.

Қашан бару керек: Алматы орталығындағы ай сайынғы ауа райы

Шіркеудің жұмыс уақытын біз растай алмадық, ал саябақта серуендеу көктемде және күздің басында жағымдырақ. Төменде ERA5 реанализі бойынша 788 м биіктіктегі есептік нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы климаттық нормалар берілген, бұл метеостанция деректері емес.

Ең жайлы айлар — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 22–23 °C, түнде шамамен 10 °C. Шілдеде күндізгі ең жоғары температура 29 °C-қа жақындайды, сондықтан таңертең немесе кешке серуендеген дұрыс. Сәуір мен мамыр — ең ылғалды айлар, жауын-шашын шамамен 146 және 115 мм, қолшатыр керек болады. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндіз нөлге жуық, түнде −9 °C-қа дейін: ғибадатханаға кіруге болады, бірақ саябақта ұзақ серуендеу суық болады.

Шіркеуді Алматыдағы бір күнге қалай қосуға болады

Шіркеу мен саябақ — қаладағы қысқа аялдама, көруге кететін уақыт жоспарыңызға байланысты. Көктөбеге дейін тікелей шамамен 3 км, Медеуге дейін — шамамен 14 км, сондықтан күнді орталықтан бастап, кейін тауға көтерілу қисынды.

Жалғастыру нұсқалары: қала үстіндегі көру алаңдары бар Көктөбе, мұз айдыны мен бөгеті бар Медеу немесе Алматы маңындағы табиғат топтамасындағы орындардың бірі. Шатқал бойымен жеңіл серуенге Бутаковка жарайды, оған дейін тікелей шамамен 8 км.

Саябақтың метро бекеті Арбатпен, Жібек жолының жаяу бөлігімен бір, сондықтан оларды бір серуенде ұштастыру ыңғайлы.