Отырар: Шыңғыс хан мен Әмір Темірден аман қалған Сырдария бойындағы қалашық

Отырар — Түркістан облысының Отырар ауданындағы қалашық. Ол моңғол шапқыншылығына дейін Орта Азияның ең ірі қалаларының қатарында болған қаланың орнында жатыр. Бүгінде бұл — биіктігі 18 м-ге дейін жететін, шөп басқан төбе: онда қазып ашылған тұрғын орамдар, монша мен мешіттер бар, Түркістаннан түзу сызықпен шамамен 50 км жерде. Мұнда сақталған сәулет үшін емес, жердің тарихы үшін барған жөн, ең қолайлы кезі — көктем немесе күздің басы.

Отырар бүгін: қала емес, қалашық

Отырар — тірі қала емес, қираған орын: XIX ғасырдың басында оны тұрғындары біржола тастап кеткен. Арк (орталық бекініс) пен шахристан (бекіністі қала) бірігіп, етегінен есептегенде биіктігі шамамен 18 м болатын бесбұрышты төбеге айналған. Айналасында ордың қалдықтары сақталған, ал 1969 жылы К. Ақышев басқарған экспедиция бастаған қазба жұмыстары бірнеше тұрғын орамды, моншаны және мешіттерді ашты.

Отырар — жалғыз ескерткіш емес, тұтас оазистің орталығы. Жанында басқа да қалашықтар бар: Құйрықтөбе, Көкмардан, Алтынтөбе, Мардан-Күйік. Ағылшын тіліндегі Уикипедияның жазуынша, оазиске алғаш келген адам қалалардың, қамалдар мен күзет мұнараларының жалаңаш қирандыларының көптігіне таң қалады, ал ескі суару арналары әлдеқашан құрғап қалған.

Қазақ Уикипедиясы бойынша бесбұрыш қабырғаларының қосындысы шамамен 1,65 км; аралап шығуға қанша уақыт кететінін біз растай алмадық.

Отырар қайда және оны картадан қалай табуға болады

Қалашық Арыс өзенінің төменгі ағысында, оның Сырдарияға құяр тұсында, Талапты ауылының жанында орналасқан. Координаттары: 42,851° с. е., 68,303° ш. б. Картадан іздегенде Талапты ауылы мен Тимур темір жол бекетін бағдар етіп алған ыңғайлы.

Бекетке дейінгі қашықтықты дереккөздер әртүрлі көрсетеді: орыс Уикипедиясы «Тимур бекетінен 10 км батысқа қарай» десе, қазақ Уикипедиясы «Темір бекетінен 7 км солтүстік-батысқа қарай» деп жазады. Түркістанға дейін түзу сызықпен шамамен 50 км, орыс Уикипедиясы 57 км дейді. Шымкентке дейін түзу сызықпен шамамен 120 км, Тараз шамамен 250 км, Қызылорда шамамен 317 км.

Іс жүзінде Отырарды Түркістанға сапармен қатар жоспарлаған дұрыс: бұл ең жақын ірі қала. Қалашыққа дейінгі жол қашықтығын, жолдың жай-күйін және көлік кестесін біз растай алмадық.

Отырар тарихы күндер бойынша

Отырар Ұлы Жібек жолының керуен жолдары тоғысқан жерде тұрды: Арыс бойымен жолдар Тараз бен Баласағұнға, Сырдария бойымен Шаш пен Соғдыға немесе төмен қарай Аралға, Қызылқұм арқылы Хорезмге апарды. Қаланың атауы көп болған: Фараб, Тарбанд, Турарбанд, Тұрар, Махмұд Қашқариде — Қарашұқ.

1219 жылдан кейін Отырар қайта бой көтерді: XIII ғасырдың ортасына қарай ол қайтадан ірі сауда орталығына айналды, XIV ғасырда мұнда медреселер, ханакалар мен мешіттер салынды. Құлдырау біртіндеп келді — Жібек жолының әлсіреуімен және суару жүйесінің тоқырауымен бірге. Ағылшын тіліндегі Уикипедияның деректері бойынша, XVIII ғасырдың аяғында Отырарда 40 отбасы ғана қалған, ал XIV–XVII ғасырларда шамамен 5–7 мың отбасы болған.

Дереккөздер қай жерде алшақтайды

Отырар тарихының ең белгілі оқиғалары Уикипедияның әр нұсқасында әртүрлі баяндалған. Мұны орнындағы тақтайшаларды оқығанда немесе балаларға тарихты айтып бергенде білген жөн.

Қазақ Уикипедиясы билеушіні Қайырхан деп атайды, ал жалпы аумағын 200 га деп көрсетеді — бұл 2 км² деген көрсеткішке жақын. Оның үстіне, ағылшын нұсқасы бойынша, төбе соның тек 20 га-сын алып жатыр. Каирдің көзі мен аузына күміс құйылды деген аңыз тек орыс нұсқасында бар. Отырар кітапханасы аман қалған деген қауесет қауесет күйінде қалып отыр: орыс Уикипедиясы оның сақталуы «мүмкін-міс» деп жазады.

Отырарға қашан бару керек

Қолайлы айлар — сәуір мен қазан, наурыз, мамыр және қыркүйек те жарайды. Төмендегі сандар — 206 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 1991–2020 жылдардағы есептік нормалары, метеостанция деректері емес.

Мұнда жаз шөлейтті: шілдеде орташа күндізгі максимум 37,7 °C, түнде шамамен 24 °C, ал тамыз бен қыркүйекте айына небәрі 2–2 мм жауын-шашын түседі. Мұндай ыстықта ашық төбені бірнеше сағат аралау қиын — жазда таң атысымен жолға шығыңыз. Сәуірде күндіз шамамен 22 °C, қазанда шамамен 20 °C, түндер салқын, 8–11 °C.

Қыс қысқа, бірақ сезіледі: қаңтарда күндіз шамамен 4 °C, түнде −4 °C-қа дейін. Жауын-шашынның ең көбі қарашадан сәуірге дейін түседі, айына шамамен 28–34 мм, сондықтан бұл кезде қазба орындары мен соқпақтар балшықты болуы мүмкін. Орыс Уикипедиясының жазуынша, температураның құбылуы мен жауын-шашын — қирандылардың өзіне төнетін басты қауіп.

Не көруге болады және нені күтпеу керек

Орнында ең алдымен бедерді көресіз: үйлері бір-біріне тығыз тұрған қазып ашылған орамдары бар төбе, ордың қалдықтары, монша мен мешіттер. Рабадтағы IX–XII ғасырлардың моншаларында жуынуға және уқалауға арналған орталық залдар, шешінетін бөлмелер, дәретханалар мен намазхана болған. Пештердің жанынан ыдыс-аяқ табылған, соған қарап Отырарды Орта Азиядағы қыш өндірісінің орталығы деп санайды; белгілі олжалардың бірі — әйел басты түйе бейнесіндегі су тасушы мүсіншесі.

Мұражай орамдары сияқты қалпына келтірілген қаланы күтпеңіз. 2004 жылдан бері «Ежелгі Отырарды қайта жаңғырту» мемлекеттік бағдарламасы жұмыс істейді, ал ашық аспан астындағы археологиялық мұражай құру тек жоспарланып отыр — оның салынғанын және онда не қойылғанын біз растай алмадық. Қазба олжаларының қазір қайда сақталып жатқаны да белгісіз.

Отырар — әл-Фарабидің, астроном Аббас Жауһаридің және тілші Исхақ әл-Фарабидің туған жері. Қалашықтың маңында Отырарда өмір сүріп, уағыз айтқан сопы Арыстан бабтың кесенесі тұр. Бұл — қастерлі орын: киіміңіз бен жүріс-тұрысыңыз ұстамды болсын.

Баруға тұра ма және қанша уақыт бөлу керек

Жібек жолы мен моңғол шапқыншылығының тарихы қызықтырса, Отырар сапарға тұрарлық: дәл осында 1218 жылы моңғол сауда керуенінің өлтірілуі шапқыншылыққа себеп болды. Егер көз тартар сәулет күтсеңіз, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесінен бастап, Отырарды соған қосқан дұрыс.

Отырарды Түркістанмен немесе Шымкентпен және қалашықтың маңындағы Арыстан баб кесенесімен бірге қараған жөн; жол қашықтығы мен жолда кететін уақытты біз растай алмадық. Егер оңтүстікті аралап жүріп, қирандылардан кейін демалғыңыз келсе, сол облыста минералды суларымен белгілі Сарыағаш бар, Отырардан түзу сызықпен шамамен 170 км.

Тоғыз қалашықты орнында не көрінетіні бойынша салыстыру Қазақстанның ежелгі қалалары таңдамасында бар.