Мұғалжар тауы — Орал тауларын қазақ даласында аяқтайтын аласа таулар

Мұғалжар — Ақтөбе облысындағы аласа таулы жоталар, қыраттар мен ұсақ шоқылар, Орал таулары оңтүстікте осылармен аяқталады. Орысша Уикипедия бойынша олар солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 км-ге созылып жатыр, ені 30 км-ге дейін жетеді, ал ең биік нүктесі — Үлкен Боқтыбай тауы 657 м-ге көтеріледі. Бұл биік тау іздегендерге емес, дала бедері, өзен бастаулары мен геологияға қызығатындарға арналған орын.

Мұғалжар — Оралдың соңғы бөлігі, әрі аласа

Мұғалжар — Орал тау жүйесінің оңтүстік жалғасы, бірақ әдеттегі мағынадағы тау емес: дала үстіндегі қыраттар мен төбелер тізбегі десе де болады. Қазақша Уикипедия бойынша орташа биіктігі шамамен 300 м, ал оңтүстікке қарай бедер біртіндеп жоғалады. Шамамен 48° с. е.-тен оңтүстікте биіктік 250 м-ден аспайды.

Негізгі сандар дереккөзге қарай әртүрлі, сондықтан төменде олар қатар берілген.

Сапар үшін ұзындықтағы айырмашылықтың маңызы шамалы, бірақ ол дереккөздердің Мұғалжардың шекарасын әрқалай жүргізетінін көрсетеді. Белгілі бір шыңды не жерді іздесеңіз, «жотаның ұзындығына» емес, координаттарға сүйеніңіз.

Мұғалжар картада: Ор өзені мен 48° ендік аралығы

Картада Мұғалжар Қазақстанның солтүстік-батысында, Ақтөбе облысында орналасқан; қазақша Уикипедия оны Мұғалжар ауданының аумағына жатқызады. Таулардың ортасындағы шамамен алынған нүкте — 48,65° с. е., 58,55° ш. б.

Солтүстікте жота Ор өзенінен тар қырат болып басталып, Губерля тауларымен жалғасады, оңтүстікте 48° с. е. маңында аяқталады. Орталық нүктеден Ақтөбеге дейін түзу сызықпен шамамен 207 км, Қостанайға дейін шамамен 619 км, Атырауға дейін шамамен 523 км, Оралға дейін шамамен 588 км. Бұл түзу сызық бойынша қашықтық: жолмен бұдан ұзағырақ болады, бірақ қаншалықты екенін растай алмадық.

Ірі қалалардың ішінде қолайлы база біреу ғана — Ақтөбе. Қалғандары бір күндік сапарға тым алыс.

Екі жота және олардың арасындағы қазаншұңқыр

Солтүстіктегі тар қыраттан оңтүстікке қарай Мұғалжар бір-біріне шамалас параллель екі жотаға бөлінеді, олардың арасында ені 20 км-ге дейін жететін әлсіз толқынды Алабас қазаншұңқыры жатыр. Жоталар бірнеше жерде төбелер тізбегімен жалғасады.

Батыс, яғни Бас Мұғалжар жотасы, әсіресе оңтүстік бөлігінде биігірек әрі қатты тілімделген: тегістелген суайрықтар, жартасты қалдық таулар. Шығыс, Жанғана жотасы — Ырғыздың салалары тілгілеген жұмсақ пішінді төбелер тізбегі.

Бұл жерде дереккөздер екіге жарылады. Орысша Уикипедия биігірек деп батыс жотаны атайды, ал ағылшынша Уикипедия ең биік нүкте — Үлкен Боқтыбайды Шығыс Мұғалжарға орналастырады. Сапардың мақсаты дәл 657 м-лік шың болса, оның орнын топографиялық картадан алдын ала тексеріңіз.

Каспий мен Арал суайрығы: өзендер, дала және ескерткіштер

Мұғалжар Каспий және Арал теңіздерінің алаптарын бөліп тұр. Батыс беткейден Ембі мен Ор бастау алады, шығыс беткейден ағынсыз алапқа кететін Ырғыздың оң салалары басталады. Ағылшынша Уикипедия Мұғалжардан бастау алатын өзендердің қатарына Жыландысай, Болғасын және Қауылжырды қосады. Көп өзен маусымдық, жазда тартылып қалады.

Солтүстікте тасты және қиыршықты бетеге-астықты далалар басым, оңтүстікке қарай олар астық-жусанды және шөлейт далаларға ауысады. Бұл жерлер көктемгі-жазғы жайылым ретінде пайдаланылады. Қазақша Уикипедия бойынша жыраларда анда-санда қайың, көктерек, тал және мойыл, сай беткейлерінде қараған, тобылғы және жабайы шие, ал батыс беткейдегі өзендердің бойында терек, қайың, емен және тал өседі.

Ембінің жоғарғы ағысында Мұғалжар ескерткіштері бар; олардың нақты қандай нысан екенін және оларға қалай жетуге болатынын растай алмадық. Дала өзендері қызықтырса, алыс болса да жақсырақ зерттелген бағыттармен салыстырып көріңіз: Арал теңізі түзу сызықпен шамамен 434 км жерде, гранитті Ұлытау таулары — шамамен 621 км жерде.

Мұғалжарға қашан бару керек: мамыр мен қыркүйек

Төменде — 448 м биіктіктегі есептік нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардың климаттық нормалары. Бұл метеостанция емес, модельдік тор.

Климат күрт континенттік. Ең қолайлы айлар — мамыр (күндіз шамамен 23 °C, түнде шамамен 10 °C) және қыркүйек (күндіз шамамен 20 °C, түнде 9 °C). Шілдеде күндізгі максимум 30 °C-ге жақындайды, ал маусымнан қыркүйекке дейін айына небәрі 11–18 мм жауын-шашын түседі: дала күйіп кетеді, маусымдық өзендер тартылады, ашық төбелерде көлеңке жоқтың қасы.

Қысы қарсыз әрі суық: қаңтарда күндіз шамамен −9 °C, түнде шамамен −15 °C. Орысша Уикипедия қаңтардың орташа температурасын −14 °C, шілденікін +24 °C деп береді, қазақша Уикипедия — қаңтарда −15-тен −18 °C-ге дейін, шілдеде 21-ден 25 °C-ге дейін. Екеуі бойынша да жылдық жауын-шашын мөлшері — 200–250 мм.

Шатырда түнейтін сапар үшін бұл мынаны білдіреді: мамыр немесе қыркүйек, ал жазда — ерте шығу және су қоры.

Жолға шықпас бұрын не білу керек

Мұғалжардың басты қиындығы — бедері емес, тексерілген практикалық ақпараттың жоқтығы. Жолдардың жай-күйін де, Ақтөбеден қоғамдық көлікті де, қорғалатын аумақтың немесе келу ережелерінің бар-жоғын да растай алмадық.

Таулар — кен өндіретін аудан. Мұнда мыс, қорғасын-мырыш және никель кендерінің кен орындары, Мұғалжар сирек металды белдеуі, ал батыс бөлігінде кварц құмының кен орны белгілі; қазақша Уикипедия бойынша кен орындарының бір бөлігі (никель, фосфориттер) игерілуде. Жұмыс істеп тұрған өнеркәсіптік учаскелерге кіруге тыйым салынуы мүмкін, мұны жергілікті жерде нақтылаңыз.

Таулар маңында жергілікті мұғалжар желі соғады. Оның қаншалықты күшті екенін және қай айларда соғатынын растай алмадық, бірақ ашық төбеде шатыр тігуге мұны ескерген жөн. Батыс Қазақстан бойынша үлкен бағыт жоспарласаңыз, Мұғалжарды түзу сызықпен шамамен 466 км жердегі Байқоңырға сапармен ұштастыруға болады.