Мойынқұм: Шу мен Қаратау арасындағы құмды шөл, оның ауа райы мен маусымдары

Мойынқұм (Муюнкум, орысша Мойынкум) — Қазақстанның оңтүстігіндегі, Жамбыл және Түркістан облыстарында жатқан құмды шөл, аумағы 37 500 км². Солтүстігі мен шығысынан Шу өзенінің аңғары, оңтүстігінен Қаратау мен Қырғыз Алатауы жоталары шектейді. Сапарға қолайлы айлар — сәуір, мамыр және қыркүйек. Жазда мұнда күндіз шамамен 34 °C болады, қыста түнгі аяз −7 °C-тан төмен түседі.

Мойынқұм картада: құм қай жерден басталып, қай жерде бітеді

Мойынқұм оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 500 км-ге созылады. Солтүстік және шығыс шекарасын Шу аңғары, оңтүстік шекарасын Қаратау мен Қырғыз Алатауының бөктерлері белгілейді. Батыс шетінде Ащыкөл ойысы мен тұзды Ақжайқын көлі жатыр: ағылшын тіліндегі Уикипедия деректері бойынша, ылғалды жылдары Шу оған дейін жетеді. Шөлдің оңтүстігінде Ақжар көлдер тобы, Шудың сол жағалауында Көкүйдынкөл мен Жалаңаш көлдері бар.

Құм алабы өте үлкен, сондықтан «Мойынқұмға дейінгі қашықтық» оның қай бөлігіне баратыныңызға байланысты. Төмендегі кестеде шөлдегі бір нүктеден (43,885° с. ш., 71,877° ш. б.) қалаларға дейінгі түзу бойынша қашықтық берілген.

Жол бойынша қашықтық бұдан ұзағырақ болады, бірақ қаншалықты екенін растай алмадық. Аталған қалалардың ішінде түзу бойынша ең жақыны — Тараз.

Бедер: 70 метрге дейінгі жоталар және бархан астындағы су

Мойынқұмның құмдары негізінен жалаңаш көшпелі бархандар емес, өсімдік басқан немесе жартылай басқан, терең тілімделген құмдар. Шөл тектоникалық ойыста, Шу синеклизасында орналасқан. Құмдар желмен қайта үрленген теңіз шөгінділері мен Шу атырауының аллювийінен түзілген.

Биік құм қырқаларын көргіңіз келсе, орталық бөлікке барған жөн. Жоталар арасында жер асты сулары жер бетіне жақын жатады, кей жерлерде сыртқа шығып, көл құрайды. Бархандардың астынан 400–500 м тереңдіктен бұрғылау ұңғымалары үлкен артезиан алабын тапқан. Тұщы судың барын гидрогеологтар 1975 жылы растаған.

Бархан баурайларында сексеуіл мен таспа шөп, ойпаңдарда жүзгін мен жусан өседі. Ағылшын тіліндегі Уикипедия кең тараған өсімдіктер қатарында қиякты да атайды. Жануарлардан орыс және қазақ тіліндегі Уикипедиялар киік, қарақұйрық, елік, қабан, қасқыр, түлкі, қоян, кірпі, саршұнақ, қосаяқ және қырғауылды атайды.

Мойынқұмдағы айлар бойынша ауа райы

Мұндағы климат күрт континенттік әрі құрғақ. Ең қолайлы кезең — сәуір–мамыр және қыркүйек: күндіз 21–28 °C, түндері салқын. Төменде 421 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардағы орташа мәндер берілген. Бұл метеостанция деректері емес. Оңтүстік-шығыста шөл 700 м-ге дейін көтеріледі, онда сәл салқынырақ болуы мүмкін.

Маусымнан тамызға дейін күндізгі орташа ең жоғары температура 32–35 °C, ал түнде 19–21 °C-тан төмен түспейді. Түнде де ыстықтан тынығу мүмкін емес. Шілде–қыркүйекте айына небәрі 4–5 мм жауын-шашын түседі, құмда көлеңке жоқтың қасы. Қыста күндіз шамамен 0–2 °C, түнде шамамен −8 °C. Қар қалың емес: қазақ тіліндегі Уикипедия бойынша 10–15 см-ден аспайды. Жауын-шашынның көбі наурыз–сәуір және қазан–қараша айларына келеді, айына 26–37 мм-ден. Жылдық мөлшері шамамен 240 мм.

Орташа мәндер шеткі көрсеткіштерді жасырады, ал дереккөздер бұл жерде бір-біріне сәйкес келмейді. Ағылшын тіліндегі Уикипедия қаңтарда −40 °C-қа дейінгі аяз бен шілдеде шамамен 50 °C ыстық туралы жазады. Қазақ тіліндегі нұсқа абсолютті минимумды −40…−44 °C деп көрсетеді. Орыс тіліндегі Уикипедияда қаңтардың орташа температурасы шөлдің батысында −11,2 °C, шығысында −2-ден −7,5 °C-қа дейін, ал шілдеде 25,6–26,9 °C. Мұнда бүгінгі, 7 немесе 10 күндік болжам жоқ. Жолға шығар алдында маршрутыңызға ең жақын елді мекеннің болжамын тексеріңіз.

Қаумал, жайылымдар және уран кеніштері

Мойынқұм — туристік саябақ емес, шаруашылық жүретін аумақ. Шөл қысқы жайылым ретінде пайдаланылады, құнарлы учаскелерінде шөп шабылады. Шөл аумағында Үмбет аңшылық шаруашылығы мен Андасай мемлекеттік қаумалы орналасқан. Ағылшын тіліндегі Уикипедия бойынша, қаумал 1966 жылы 1 000 000 га аумақта құрылған.

Шөлде уран кен орындары бар. Ағылшын тіліндегі Уикипедия Оңтүстік Инкай кенішін және Инкай жобасын, сондай-ақ франко-қазақстандық KATCO компаниясы жұмыс істейтін Төртқұдық пен Мойынқұм кеніштерін атайды. Қаумалға бару және өнеркәсіп алаңдарына жақындау тәртібін растай алмадық. Оларды алдын ала нақтылаңыз, әйтпесе құмның ортасында жабық аймаққа тап болуыңыз мүмкін.

Жер аудару мен күріш: XX ғасырдың бір парағы

1930–1950 жылдары Мойынқұм тұрғындарының едәуір бөлігін жер аударылғандар құрады. Олар колхоздарда және Қиыр Шығыстан депортацияланған корейлер негізін қалаған күріш алқаптарында жұмыс істеді. Еліміздің оңтүстігі бойынша сапар жоспарлап жүрсеңіз, Мойынқұмды басқа жерлермен бірге қамтуға болады. Түркістанға және Отырарға дейін түзу бойынша шамамен 300 км, Таңбалы петроглифтеріне дейін шамамен 293 км.