Балқаш — суы тұщы әрі тұзды көл: қашан бару керек, не күту керек

Балқаш — Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы ағынсыз көл, ауданы шамамен 16,4 мың км², ұзындығы шамамен 600 км. Тар Сарыесік түбегі оны екі бөлікке бөледі: батыста су тұщыға жақын әрі сәл лайлы, шығыста кермек әрі мөлдір. Мұнда маусымнан тамызға дейін барған жөн: бұл кезде су жылы, ал қарашадан сәуірдің басына дейін тұратын мұз әлдеқашан еріп кеткен.

Балқаш сандармен: көлемі, тереңдігі, биіктігі

Балқаш — толығымен Қазақстан аумағында жатқан ең ірі көл, бірақ өте таяз: орташа тереңдігі небәрі 5,8 м. Ол бірден төрт облыстың — Алматы, Жамбыл, Қарағанды және Жетісу облыстарының аумағында орналасқан. Солтүстігінен Сарыарқаның ұсақ шоқылары, батысынан Бетпақдала, оңтүстігінен Таукұм мен Сарыесік-Атырау құмдары келіп тіреледі.

Дереккөздер рейтингте де әртүрлі: орыс және қазақ Уикипедиясы Балқашты әлемдегі ең ірі көлдердің арасында 14-орынға, ағылшын Уикипедиясы 15-орынға қояды. Сапар үшін басқа нәрсе маңыздырақ: тереңдігі осындай аз болғандықтан, беткі су желтоқсандағы 0 °C-тан шілдедегі 28 °C-қа дейін өзгереді.

Бір нұсқа бойынша атауы balkas — «батпақтағы томарлар» деген сөзден шыққан. Аңыз да бар: сиқыршы Балқаш қызы Іле мен бақташы Қаратал екеуін екі өзенге айналдырып, олар ешқашан қосылмасын деп, өзі араларына ақ шашты көл болып жатып қалыпты. Іле мен Қаратал өзендері шынында да Балқашқа құяды — оның әр бөлігіне.

Тұщы батыс пен тұзды шығыс: қай бөлігін таңдау керек

Балқаштың екі жартысының бір-бірінен айырмашылығы соншалық, іс жүзінде бұлар ені 3,5 км, тереңдігі шамамен 6 м Ұзынарал бұғазымен жалғасқан екі бөлек су айдыны. Батысты көлге құятын бүкіл ағынның 73–80%-ын беретін Іле толтырады; ондағы су тұщыға жақын. Шығысқа Қаратал, Ақсу және Лепсі сулары келеді, ол тереңірек әрі тұздырақ.

Мөлдір көгілдір су іздесеңіз, шығысқа бет алыңыз. Жолдың ыңғайлылығы маңызды болса — батыс пен солтүстікке: Балқаш қаласы мен тас жол сонда. Уикипедия деректері бойынша батыс суы ауыз су мен өнеркәсіпті сумен жабдықтауға пайдаланылады, бірақ оны жағадан шикі күйінде ішуге бола ма — бұл бөлек мәселе, біз оны растай алмаймыз.

Балқаштағы айлар бойынша ауа райы: қашан бару керек

Балқаштағы жайлы маусым қысқа — маусымнан тамызға дейін, күндіз шамамен 26–28 °C, түнде шамамен 20–22 °C. Төменде 341 м биіктіктегі, яғни көл деңгейіндегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализі бойынша 1991–2020 жылдардың климаттық нормалары берілген. Бұл метеостанция деректері емес, есептеу нәтижесі. Есептеу нүктесі көлге байланған; судан алыстаған сайын температура өзгеше болуы мүмкін.

Мұндағы жаз құрғақ әрі біркелкі: шілдеде ең жоғары температура шамамен 27,6 °C, ал Уикипедия шілденің орташа ең жоғары температурасын шамамен 30 °C деп көрсетеді. Мамыр мен қыркүйек жұмсағырақ — күндіз шамамен 19–20 °C, бірақ мамырда су мұздан кейін әлі салқын. Желтоқсаннан ақпанға дейін күндіз де аяз тұрады: қаңтарда ең жоғары температура шамамен −8,4 °C, ең төменгісі шамамен −13,7 °C. Жауын-шашын жыл бойы аз, тамыз бен қыркүйекте айына небәрі 4–6 мм, сондықтан жағада көлеңке мен су қоры көз үшін емес, шын қажеттіліктен керек.

Жел — бөлек фактор. Оның орташа жылдамдығы 4,5–4,8 м/с, ол биіктігі 2–3,5 м-ге дейінгі толқындар көтереді. Таяз көлде бұл тынық айдынды тез арада дауылға айналдырады. Бұл бөлімде болжам емес, нормалар берілген: Балқаштағы бір аптаға немесе ертеңге арналған ауа райы болжамын жолға шығар алдында метеосервистерден қараңыз.

Балқаш қаласы және көл жағалаулары

Балқаш қаласы солтүстік жағалауда орналасқан, 2010 жылғы деректер бойынша мұнда 66 724 адам тұрған. Бұл — өнеркәсіп қаласы: мұндағы мыс кен орны 1928–1930 жылдары ашылған, жағада ірі тау-кен металлургия комбинаты жұмыс істейді. Өңірдегі негізгі кәсіп — кен өндіру мен өңдеу және балық аулау.

Көл жағалаулары екі түрлі. Батыс және солтүстік жағалаулар биік, 20–30 м, жартасты, граниттен, порфирден, тақтатастан және әктастан тұрады, ежелгі террасалардың іздері сақталған. Қарашаған шығанағынан Іле атырауына дейінгі оңтүстік жағалау аласа, 1–2 м, құмды, оны мезгіл-мезгіл су басады, сондықтан бойында ұсақ көлдер көп. Су жағасындағы демалыс үшін бұл екі бөлек көрініс: солтүстікте жартастар мен жарқабақтар, оңтүстікте жазық құм мен қамыс.

Бішкек — Қарағанды тас жолының бір бөлігі батыс жағалауды бойлай өтеді. Балқаштағы демалыс аймақтары, соның ішінде Ақжелкен және олардың қазіргі жай-күйі туралы нақты ештеңені растай алмадық.

Алматыдан, Қарағандыдан және Астанадан Балқашқа дейінгі қашықтық

Төменде көлдің батыс бөлігіндегі нүктеден түзу сызық бойынша өлшенген қашықтықтар берілген. Жол бұдан ұзағырақ болады, кейде едәуір, ал нақты шақырым мен жол уақытын біз растай алмаймыз.

Астанаға дейінгі қашықтықты және Балқашқа қатынайтын автобустар кестесін тексере алмадық. Осы сандардан ең бастысы көрінеді: ешбір ірі қаладан Балқашқа бір күнде барып келу мүмкін емес, кем дегенде бір түнеуді жоспарлаңыз. Алматы жақтан келе жатсаңыз, жолай Таңбалы петроглифтеріне соғуға болады — олар көлден түзу сызық бойынша шамамен 309 км жерде.

Балқаш неге тартылып барады және бұл сапарға қалай әсер етеді

Көл өзін толтыратын өзендерден су алынғандықтан кішірейіп келеді. 1970 жылы Іледе Қапшағай СЭС-інің бөгеті салынып, Қапшағай су қоймасы толтырылған кезде Балқаштың су теңгерімі бұзылды. 1970–1987 жылдары деңгейі 2,2 м-ге, көлемі 30 км³-ге төмендеді, әсіресе шығыстағы су сапасы нашарлады.

Соңғы онжылдықтардағы ең төменгі деңгей — 1987 жылы 340,65 м. 1990 жылдардың аяғындағы өте ылғалды жылдардан кейін 2005 жылдың қаңтарына қарай деңгей 342,5 м-ге дейін көтерілді. Бұдан жаңа деректер бізде жоқ. Балқаш үшін мұндай ауытқулар әдеттегі жағдай: ХХ ғасырдың басында және 1958–1969 жылдары ауданы 18–19 мың км²-ге жеткен, ал 1946 жылы 15 730 км² болған.

Саяхатшы үшін бұл жағалау сызығы өзгеріп тұрады дегенді білдіреді: деңгей төмендегенде жаңа аралдар пайда болады, бұрынғылары ұлғаяды. Іле атырауы 1970 жылдан бері 3 046 км²-ден 1 876 км²-ге дейін қысқарды. Соған қарамастан көлде құстың 120 түрі тіркелген, олардың ішінде қарабауыр, үлкен ақ құтан және бүркіт бар, ал 12 түрі, соның ішінде қызғылт және бұйра бірқазан мен кәдімгі қасықтұмсық, жойылу қаупінде. Үш үлкен су қатар салыстыру кестесінде: Алакөл, Балқаш әлде Қапшағай.

Алматы мен Қарағандыдан пойыздар курорттарға пойыздар бетінде, ал балық аулауға тыйым мерзімі балық аулау бөлімінде көрсетілген.