Қызыларай — Сарыарқаның ең биік нүктесі бар қызыл таулар

Қызыларай — Солтүстік Балқаш өңіріндегі, Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы тау массиві. Оның Ақсораң шыңы (1 565 м) Сарыарқаның және бүкіл Орталық Қазақстанның ең биік нүктесі саналады. Мұнда даланың өзіне сирек тән үйлесім үшін келген жөн: гранитке өскен қарағайлы орман, арқарлар және қола дәуірінен XVIII ғасырға дейінгі ескерткіштер.

Қызыларай — қазақ даласының ең биік таулары

Қызыларай — Сарыарқаның оңтүстігіндегі таулар: оның оңтүстігінде Балқаш, солтүстігінде Қарқаралы жотасы, солтүстік-батысында сәл аласалау Қызылтас массиві жатыр. Орысша Уикипедия бойынша бұл қазақ даласындағы ең биік қызыл тау массиві, сондықтан оны «дала төбесі» деп атайды.

Атауы екі бөліктен тұрады: «қызыл» — таудың түсі, «арай» — «шың, төбе» мағынасын беретін моңғол сөзі. Сонда «қызыл шың, биік жер» болып шығады. Таулар — ежелгі жанартаулардың қалдығы, әрі көршілес Бектау-Атадан айырмашылығы сол, мұнда әрекет еткен жанартау болған. Жыныстары — гранит, порфир, кварцит, құмтас, тақтатас; қазақша Уикипедия граниттерді пермь кезеңіне жатқызады.

Массивтің өлшемдері әр дереккөзде әртүрлі, сондықтан кестеде екі нұсқа да берілген.

Қалай жетуге болады: тірек нүкте — Шабанбай би ауылы

Сапар тау етегіндегі Шабанбай би ауылынан басталады. Орысша Уикипедия бойынша ауыл экотуризм әуесқойлары арасында танымал: жергілікті тұрғындар туристерді археологиялық ескерткіштерге жаяу серуенге апарып, қазақ мәдениетімен таныстырады. Жаман-Қызыларай тауларының оңтүстік бөлігінде, Шабанбай би ауылдық округінде, шағын Сона ауылы да бар.

Ірі қалалардан массивке дейінгі қашықтық (түзу сызықпен, жолмен бұдан көп болады):

Түзу сызықпен өлшесек те, ең жақын ірі қала 230 км-ден әрі, сондықтан Қарағандыдан бір күнде барып қайтуды жоспарлау қиын. Жол бағыты, оның жай-күйі, Шабанбай биге баратын қоғамдық көлік және ауылдағы түнеу мүмкіндіктерін растай алмадық — жолға шықпас бұрын жергілікті жерден анықтаңыз.

Не көруге болады: обалар, петроглифтер және кесенелер

Қызыларайда таулардан бөлек ең бастысы — шағын аумақтағы тарих қабаттары. Археолог Әлкей Марғұлан жергілікті ескерткіштерден қола дәуіріндегі беғазы-дәндібай мәдениетінің іздерін тапқан. Көршілес Беғазы қорымынан қола жебе ұштары табылған.

Олжалар Ақтоғай кентіндегі облыстық археология-этнография мұражайында қойылған — орнында нені көріп тұрғаныңызды түсіну үшін оған тауға барар алдында не одан кейін соққан жөн. Мұражайдың жұмыс уақытын растай алмадық. Кесенелер мен жерлеу орындары — киелі жерлер: олардың маңында ұстамды болыңыз және ештеңе алып кетпеңіз.

Егер сізді әсіресе петроглифтер қызықтырса, еліміздің оңтүстігіндегі Таңбалы петроглифтерімен салыстырыңыз — бұл жартас өнерінің мүлде басқа ауқымы және басқа өңір.

Табиғаты: гранит үстіндегі қарағай және арқарлар

Қызыларай — даладағы орманды арал. Гранитті шыңдарда қарағай мен арша, таулар арасындағы аңғарларда қайың, көктерек, тал және қараған, ойпаттарда тобылғы мен әралуан шөп, беткейлерде селеулі жайылымдар өседі. Айналада итмұрын, долана, таңқурай және қарақат кездеседі. Қазақша Уикипедия бойынша бұл Қазақстанның жазық бөлігіндегі қарағай өсетін ең оңтүстік әрі ең аласа таулар.

Жануарлар әлемінің басты жұлдызы — әлемдегі ең ірі тау қойы арқар. Орысша Уикипедия Қызыларайды Қазақстандағы арқарлардың жалғыз ірі мекені деп атайды; басқа дереккөздер мұны нақтыламайды, сондықтан бұл бір ғана мақаланың бағасы екенін ескеріңіз. Сондай-ақ мұнда бұғы, киік, қабан, қасқыр, түлкі, қарсақ, борсық, суыр, құстардан құр мен кекілік аталады.

Қызыларайдан Балқаш алабындағы Тоқырау және Қаршығалы өзендерінің салалары бастау алады. Қазақша Уикипедия шаруашылық әрекет массивке аз әсер еткенін және болашақта мұнда қорық құрылуы мүмкін екенін атап өтеді. Қазір қандай да бір қорғау режимі қолданылатынын растай алмадық.

Қызыларайға қашан бару керек

Ең қолайлы уақыт — маусымнан тамызға дейін, мамыр мен қыркүйек те жарайды. Төменде шамамен 1 060 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализі бойынша 2011–2020 жылдардағы климаттық нормалар берілген. Бұл метеостанция емес, есептік деректер. Ақсораң шыңы шамамен 500 м биігірек, онда едәуір суық болады.

Жазда күндіз шамамен 22–24 °C, түнде 11–13 °C — жаяу серуенге жайлы, бірақ түнеу үшін жылы ұйықтау қабы керек. Маусым мен шілде — ең жауынды айлар (шамамен 48 мм), дегенмен климат жалпы құрғақ. Мамыр мен қыркүйекте күндіз 16–17 °C, түнде шамамен 5 °C, үсік түсуі мүмкін. Қарашадан наурызға дейін күндізгі ең жоғары температура нөлден төмен, түнде −10…−18 °C.

Уикипедия бұдан қатаңырақ сандар береді: қаңтардың орташа температурасы −14…−18 °C, ең төменгісі −40 °C-ге дейін, жазғы ең жоғарысы +35 °C-ге дейін, жауын-шашын жылына 200–300 мм. ERA5 бойынша жылдық мөлшер шамамен 320 мм шығады — дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді.

Қызыларай мен Балқаш бір сапарда

Массивтен Балқаш көліне дейін түзу сызықпен шамамен 217 км — бұл біздің сайттағы Қызыларайға ең жақын нысан. Таулар көлдің солтүстігінде, Ертіс пен Балқаштың су айрығында жатыр. Жазда Балқаш өңіріне барсаңыз, Қызыларайды маршруттың салқын таулы бөлігі ретінде қосуға болады: шілдеде мұнда күндіз шамамен 23 °C. Олардың арасындағы жол мен жолда жүру уақытын растай алмадық.