Қорқыт ата: Сырдария жағасындағы әуелейтін мемориал

Қорқыт ата — аңызға айналған түркі жырауы әрі қобыздың жасаушысы. Оның Қызылорда облысының Қармақшы ауданындағы мемориалы — жел соққанда үн шығаратын қобыз пішінді стела. Википедияның деректері бойынша, кешен «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» тасжолының бойында, Қызылордадан шамамен 200 км жерде орналасқан. Мұнда ескерткішті, мұражайды және Қорқыттың зираты деп саналатын орынды көру үшін келеді.

Қорқыт ата мемориалы: бұл не және қайда тұр

Бұл — Қармақшы ауданында, Сырдария жағасында, халық аңызы Қорқыттың зиратымен байланыстыратын жердегі мемориалдық кешен. Басты нысаны — 1980 жылы салынған қобыз пішінді сәулет ескерткіші. Оның авторлары — сәулетші Б. Ибраев пен физик-акустик С. Исатаев: құрылым жел соққанда үн шығаратындай етіп ойластырылған.

Идея аңыздан алынған. Қорқыттың өз өтініші бойынша оның басына қобыз қойылған, ал ол жел екпінінен ақырын сарнап тұрған. Қазіргі стела осы бейнені қайталайды.

Сапар үшін кестедегі ең маңыздысы мынау: орын ірі тасжолдың бойында болғанымен, облыс орталығынан алыс. Бұл — Қызылордадан шығып серуендеу емес, толық бір күндік сапар.

Қорқыт кім: өмір сүрген кезеңі туралы нұсқалар ғасырлап алшақ

Қорқыт — Сырдария бойындағы даладан шыққан түркі жырауы, қобызшы әрі жыршы; аңыздар оны қобыздың жасаушысы және музыканттардың пірі деп санайды. Орыс тіліндегі Википедия оны X ғасырға жатқызады, бірақ зерттеушілер әртүрлі кезеңдерді атайды.

Құжаттардан гөрі эпоста көбірек өмір сүретін тұлға үшін үш-төрт ғасырлық алшақтық қалыпты жағдай. Басты жазба ескерткіш — «Қорқыт ата кітабы», онда ол данагөй, көсем әрі тағдырды болжаушы ретінде көрінеді.

Есімінің өзі де әртүрлі түсіндіріледі. Аңыз бойынша, ол туар алдында дүние үш күн, үш түн қараңғылыққа батқан, сондықтан нәрестеге «қорқу» сөзінен ат қойған. Қоңыратбаев есімді «игілік әкелуші адам» деп, Сейіт Қасқабасов «өмірі таусылған» деп аударған. Қазақ Википедиясы оны «жоғарыдан келген құт» деген тіркестен шығарады.

Ажалдан қашу туралы аңыз және мұнда неге қобыз тұр

Басты аңыз орынның да, ескерткіш пішінінің де мәнін ашады. Қорқыт мәңгілік өмір іздеп, жер жүзінің төрт бұрышын аралаған, бірақ барған жерінің бәрінде көр қазып жатқан адамдарды кездестіріп, «Бұл — Қорқыттың көрі» дегенді естиді. Ол Сырдарияға оралып, мәңгілік өнерде екен деп шешіп, қобызды ойлап табады.

Тағы бір аңыз бойынша, ол өзеннің ортасына кілем төсеп, қобыз тартқан, сонда кілем суға батпаған; қобыз үні естіліп тұрғанда ажал болмай, тек бақытты жандар ғана болған. Ол ұйықтап кеткенде судан жылан шығып, оны шағып алған. Шоқан Уәлиханов Қорқыт туралы аңызды терең оптимистік деп атаған: Қорқыт мәңгілікті өнері арқылы адамдарға қызмет етуден тапқан.

Мұны орнында есте ұстаңыз: келушілердің көбі үшін бұл тек сәулет нысаны емес, тәу ететін орын. Кешенді зиярат орталығы деп атайды, сондықтан кез келген киелі жердегідей ұстамды болыңыз.

Кешен қалай өзгерді: кесенеден зиярат орталығына дейін

Қазіргі мемориал — бір орында бірнеше дәуірде жүргізілген құрылыстың нәтижесі. Төменде Википедия бойынша хронология берілген.

Википедияда салынған уақыты әрі 1980 жыл, әрі «1980-жылдар» деп көрсетілген. Ортағасырлық кесене сақталмаған, сондықтан мұнда көне қабырғаларды күтпеңіз: тарихи орындағы заманауи мемориалды көресіз.

ЮНЕСКО-ға өтінімді Қазақстан, Әзербайжан және Түркия бірлесіп дайындады; облыстағы жұмыс 2014 жылы басталды. Шешім 2018 жылғы 26 қараша — 1 желтоқсан аралығында Порт-Луиде өткен 13-сессияда қабылданды.

Қалай жетуге болады және қанша уақыт бөлу керек

Басты бағдар — «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» тасжолы: кешен оның бойында, Википедия деректері бойынша Қызылордадан шамамен 200 км жерде тұр. Қорқыт есімі берілген ең жақын әуежай — Қызылордадағы «Қорқыт ата» әуежайы.

Википедия бойынша, ескерткіш қасынан өтетін Мәскеу — Ташкент және Мәскеу — Алматы пойыздарының терезесінен көрінеді. Бұл мәліметтердің уақыты көрсетілмеген, ал пойыздардың жақын маңда тоқтайтынын біз растай алмадық. Автобус кестесі мен кіреберіс жолдың жай-күйі туралы да бізде дерек жоқ.

Бір жаққа шамамен 200 км жол екенін ескеріп, стеланы, мұражайды және Сырдария жағасын аралауды қосып, бүкіл күнді арнаңыз.

Қашан бару керек: жел және фестиваль

Бұл нүкте бойынша бізде климаттық деректер жоқ, сондықтан айларды саралап отырмаймыз. Бұл орын үшін желдің маңызы зор: стела дәл соның екпінінен үн шығарады, тымық күні әуен болмауы мүмкін.

2006 жылдан бері Қазақстан Мәдениет министрлігі мен Қызылорда әкімдігі «Қорқыт және Ұлы Дала музыкасы» халықаралық фестивалін өткізеді. Оның мемориалдың өзінде, қай күндері және жыл сайын өтетінін біз растай алмадық. Тек желді емес, қобызды тікелей естігіңіз келсе, фестиваль күнтізбесін алдын ала тексеріңіз.

Университет, әуежай және Қорқыт ата есімімен аталған басқа орындар

«Қорқыт ата» деп іздегендердің көбі жоғары оқу орнына немесе әуежайға тап болады — бұлар жыршының құрметіне аталған бөлек нысандар. Қорқыт есімін Қызылорда мемлекеттік университеті, Қызылордадағы «Қорқыт ата» әуежайы және Қазақстан қалаларындағы көшелер иеленеді. Астанада 2008 жылы «Қорқыт қобызы» композициясы бар гүлзар жасалды.

Бұл бет мемориал туралы. Өту балдарын, оқу ақысын, Платонус жүйесіне кіруді және университеттің «Хабаршы» журналын оқу орнының өз сайтынан іздеңіз: біз бұл мәліметтерді тексермедік.