charyn.kz Қазақстан табиғаты бойынша тәуелсіз жол сілтеуші

Көкарал бөгеті: Кіші Аралды құтқарған бөгет және оған қалай жетуге болады

Ұзындығы шамамен 13 км Көкарал бөгеті 2005 жылы Берг бұғазын бөгеп, Сырдария суын Кіші Аралда ұстап қалды. Деңгей 12 м-ге көтерілді, су тұщыланып, балық қайтты. Арал қаласынан бөгетке дейін шамамен 196 км.

Жол
Арал: ~196 км, ~3 сағ
Қашан
мам, қырең қолайлыҚазір: болады
Өлшемі
Ұзындығы 13 034 м
Су
Деңгей 2003 ж. бері +12 м
Тарихы
2005 жылы салынып бітті
Маңызды
Қаратереңнен кейін грейдер

Көкарал бөгеті: қай айда барған жөн

қараша · қазір
  1. қаңтар: маусым емес
  2. ақпан: маусым емес
  3. наурыз: болады
  4. сәуір: жақсы
  5. мамыр: ең қолайлы
  6. маусым: болады
  7. шілде: болады
  8. тамыз: болады
  9. қыркүйек: ең қолайлы
  10. қазан: жақсы
  11. қараша: болады
  12. желтоқсан: маусым емес

Мамыр мен қыркүйекте күндіз 25–27 °C; жазда жолда көлеңкесіз 34 °C-қа дейін, қыста аяз бен қысқа күн.

Көкарал бөгеті: неге бару керек

Кіші Арал тірілді

2005 жылдан кейін деңгей 12 м-ге көтерілді, минералдану 23-тен 17 г/л-ге төмендеді, теңізге балық қайтты.

Үшінші әрекет

1992 жылғы құм бөгетті 1993 жылы су шайып кетті, 1997 жылғысын 1999 жылы дауыл бұзды. Қазіргісі 2005 жылғы тамызда салынып бітті.

Су тастағыш 600 м³/с

Тоғыз аралық артық суды жотадан асып кетпесін деп Үлкен Аралға тастайды. Шлюз бен балық өткізгіш жоқ.

Мақсат — 44 метр

2026–2029 жылдардағы екінші кезең: бөгетті қайта жаңарту, Солтүстік Арал деңгейі 44 м, көлемі 34 млрд м³ (ҚР Су министрлігі).

Көкарал бөгеті — Қызылорда облысындағы Кіші (Солтүстік) Аралды Үлкен Аралдан бөлген топырақ бөгет. Ол 2005 жылғы тамызда салынып бітті де, Сырдария суы оңтүстікке кетуін тоқтатты: Кіші Аралдың деңгейі 12 м-ге көтеріліп, жағалау қайтадан Арал қаласына қарай жылжыды. Төменде бөгеттің құрылымы, алғашқы екі бөгеттің неге шайылып кеткені, 2029 жылға дейін не жоспарланғаны және оған қалай жетуге болатыны жазылған.

Қысқаша
  • Қайда: Берг бұғазы, Арал ауданы, Арал қаласынан шамамен 196 км.
  • Не: су тастағышы 600 м³/с, ұзындығы 13 км топырақ бөгет, 2005 жылы салынып бітті.
  • Неге бару керек: Кіші Аралдың тірі суы мен Үлкен Аралдың құрғақ табанының шекарасын көру.
  • Қашан: мамыр немесе қыркүйек; жазда ыстық, қыста аяз.
Сызба: Көкарал бөгеті Кіші Арал мен Үлкен Аралдың құрғаған табаны арасындағы Берг бұғазын бөгеп тұр, Сырдария Кіші Аралға құяды, Арал қаласынан жол Қаратерең арқылы өтеді

Көкарал бөгеті қайда орналасқан

Бөгет Қызылорда облысының Арал ауданында, бір кезде Арал теңізінің солтүстік және оңтүстік бөліктерін жалғаған Берг бұғазының орнында жатыр. Атауын бұрынғы Көкарал аралы берген: теңіз тартылғанда ол түбекке, кейін екі су айдынының арасындағы құрлыққа айналды. Уикипедия бойынша бөгеттің координаттары — 46°05′ с. е., 60°47′ ш. б.

БағдарҚашықтықДереккөз
Қаратерең ауылыоңтүстік-шығысқа қарай шамамен 30 кмwelcome.kz
Арал қаласыжолмен шамамен 196 км, 3 сағатқа жуықwelcome.kz

Бөгеттің солтүстігінде Кіші Аралдың тірі суы, оңтүстігінде бұрынғы табан — Аралқұм шөлі. Теңіз туралы жалпы және оның неге құрғағаны Арал теңізі бетінде айтылған.

Бөгет қалай салынған: сандар

Орыс Уикипедиясы бойынша бөгеттің көрсеткіштері мынадай:

КөрсеткішМәні
Ұзындығы13 034 м
Биіктігі6 м
Жотасының белгісітеңіз деңгейінен 45,5 м
Ені100–150 м-ге дейін
Су тастағыш9 аралық, 600 м³/с
Шлюз бен балық өткізгішжоқ

Су тастағыш артық су бөгетті шаймай, Үлкен Аралға кетуі үшін керек. Шлюз жоқ, сондықтан теңіздің екі бөлігі арасында кеме өтетін жол да жоқ. Дүниежүзілік банк жоба сипаттамасында құрылысты Солтүстік Аралды Оңтүстік Аралдан бөлген 13 шақырымдық бөгет деп атайды.

Шыдамаған екі бөгет және үшіншісі

Қазіргі бөгет — суды ұстап қалудың үшінші әрекеті. Алғашқы құм бөгетті 1992 жылы үйген, 1993 жылдың көктемінде оны көтерілген су шайып кетті. Су тастағышы бар екінші құм бөгет 1997 жылдың көктемінде бітіп, 1998 жылы бетон плиталармен бекітілді, бірақ 1999 жылы оны дауыл бұзды. 2001 жылы Қазақстан Дүниежүзілік банктен толыққанды құрылысқа қарыз сұрады, ал жұмыс 2005 жылғы тамызда аяқталды.

Бұл — «Сырдария арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау, 1-кезең» (SYNAS-1) жобасы. Дүниежүзілік банк дерегінше, ХҚДБ қарызы $64,5 млн, жобаның жалпы құны $85,79 млн болған. Банктің 2010 жылғы есебінде Солтүстік Арал деңгейі 38 м-ден жобалық 42 м-ге көтеріліп, 2009 жылғы сәуірге қарай осы белгіде төртінші жыл қатарынан тұрғаны айтылған. Теңіз ауданы 2001 жылғы 2 400 км²-ден 2009 жылы 3 300 км²-ге өсті, ал 2010 жылғы тамызда су Арал қаласының айлағына 35 км-ге дейін жақындады, 2001 жылы бұл қашықтық 75 км болған.

Кіші Арал неге тірілді, ал Үлкен Арал неге тезірек құрғады Бөгет Сырдария суының оңтүстікке баратын жолын жапты. Солтүстік бөлік толды, ал Үлкен Арал бұл ағыннан айырылды: Уикипедия дерегінше, құрылыстан кейін ол Шығыс және Батыс Аралға бөлініп, Тұщыбас шығанағы оқшауланды.

2005 жылдан кейін не өзгерді

  • Деңгей. 2003 жылғы ең төменгі деңгейден 12 м-ге көтерілді (Уикипедия).
  • Тұздылық. Минералдану 23-тен 17 г/л-ге дейін төмендеді.
  • Балық. Балық көбейіп, түр саны артты, микроклимат өзгере бастады.
  • Жағалау. Су Арал қаласына жақындады. Бөгетке дейін теңізге дейін 100 км-ге жуық болған; қазір ағылшын Уикипедиясы шамамен 12 км, орыс Уикипедиясы 25 км дейді. Толығырақ — Арал қаласы бетінде.
  • Су көлемі. Су ресурстары министрлігінің дерегінше, Солтүстік Аралдың көлемі 2022 жылдың соңындағы 18,9 млрд м³-тен 2025 жылдың соңында 23 млрд м³-ге дейін өсті. Министрлік мұны Сырдариядағы су қоймаларының келісілген режимімен байланыстырады: үш жылда ағын 6 млрд м³-тен асқан.

Солтүстік Арал: бөгетке дейін, қазір және мақсат

Теңіздің қазір қай жерде тұрғанын көру үшін әр дереккөздегі сандарды бір кестеге жинаған ыңғайлы.

КөрсеткішБолғанҚазір2029 жылғы мақсат
Деңгейшамамен 38 м42 м, 2003 жылмен салыстырғанда +12 м44 м
Минералдану23 г/л17 г/л—
Су көлемі18,9 млрд м³ (2022)23 млрд м³ (2025)34 млрд м³
Арал қаласынан теңізге дейіншамамен 100 км12–25 км—

Дереккөздер: Уикипедия (деңгей, тұздылық, қашықтық), Дүниежүзілік банк (38 және 42 м), ҚР Су ресурстары министрлігі (көлем мен мақсат). Министрлік 44 м-ге дейін көтеруді бөгеттің өзін қайта жаңартумен тікелей байланыстырады: қазіргі бөгеттің жобалық толу белгісі — 42,2 м (Уикипедия).

Орнында не көрінеді

Бөгет — сәулеті де, мұражайы да жоқ ұзын топырақ үйінді. Мұнда басқа жерде көру қиын көрініс үшін келеді: үйіндінің бір жағында Кіші Аралдың суы тұр, екінші жағында Үлкен Аралдың бұрынғы табаны жатыр.

  • Солтүстік. 2005 жылдан кейін көтерілген Кіші Арал суы.
  • Оңтүстік. Артық су су тастағыш арқылы кететін құрғақ табан мен Аралқұм шөлі.
  • Су тастағыш. Өткізу қабілеті 600 м³/с тоғыз аралық; оларды ашқанда су оңтүстікке ағады.
  • Бөгеттің өзі. Биіктігі 6 м, ені 100–150 м-ге дейінгі 13 км үйінді.

Су тастағыш жыл сайын ашыла ма және қай айларда, ашық дереккөздерден таппадық.

Бөгетке кімге бару керек

Сапар ұзақ: бір нысан үшін барып-қайту жолы шамамен 6 сағат. Ол сізді Аралдың тарихы және бір инженерлік шешімнің теңіздің солтүстік бөлігіне суды қалай қайтарғаны қызықтырса ғана мәнді. Табандағы кемелерді ғана көргісі келетіндерге Арал қаласы мен оның маңы жеткілікті. Бір күндік сапарда бөгетті жол бойындағы Кіші Арал аялдамаларымен ұштастыруға болады, бағытты жүргізушімен алдын ала келісіп алыңыз.

Екінші кезең: 2029 жылға қарай 44 метрге дейін көтеру

2026 жылғы 13 наурызда Су ресурстары және ирригация министрлігі Дүниежүзілік банкпен бірге жобаның екінші кезеңі әзірленгенін хабарлады. Ол Көкарал бөгетін қайта жаңартуды көздейді.

КөрсеткішЕкінші кезеңнің мақсаты
Солтүстік Арал деңгейі44 м (Балтық жүйесі)
Су айдынының ауданы3 913 км²
Су көлемі34 млрд м³
Іске асыру мерзімі2026–2029 жылдар

Екінші кезеңнің алғашқы жоспарлары батылырақ болған. Деректері 2011 жылға өзекті орыс Уикипедиясы бөгетті 6–8 м-ге биіктету, Солтүстік Арал көлемін 27-ден 59 км³-ге дейін арттыру және тұздылықты 17-ден 2,5–3 г/л-ге дейін төмендету жобасын сипаттайды. Министрліктің қазіргі жобасы қарапайымырақ: 44 м және 34 млрд м³. Екі дереккөздегі көлем сандары әр уақытта және мүмкін әртүрлі әдіспен есептелген, сондықтан оларды тікелей салыстыруға болмайды.

Қатар министрлік үнемделген су Солтүстік Аралға барсын деп Түркістан және Қызылорда облыстарында ирригацияны жаңғыртудың 160-тан астам жобасын дайындап жатыр. Жобаны әлі Халықаралық қаржы ұйымдарымен жұмыс жөніндегі үйлестіру кеңесі қарауы керек. Бөгеттің өзінде жұмыс басталды ма, 2026 жылғы қараша бойынша біз растай алмадық.

Көкарал бөгетіне қалай жетуге болады

Бастапқы нүкте — Арал қаласы, оған Орынбор — Ташкент желісімен пойыздар барады. Одан әрі:

  1. Арал — Қаратерең. Жолдың негізгі бөлігі; welcome.kz бойынша бөгетке дейінгі бүкіл жол шамамен 3 сағат алады.
  2. Қаратерең — бөгет. Шамамен 30 км. Саяхатшылар бұл бөлікті грейдер, кей жерде бір жолақты деп сипаттайды; Overland Europe велосипедшілері оны ауыр жол дейді.
  3. Орнында. Бөгет ұзын: оның бойымен барып-қайтуға бөлек уақыт қалдырыңыз.

Клиренсі биік көлік және су қоры керек: жолда дүкен мен көлеңке жоқтың қасы. Ең ыңғайлы маусым — мамыр мен қыркүйек: бұл кезде Арал өңірінде күндіз 25–27 °C (Арал метеостанциясы), ал шілдедегідей 34 °C емес.

Арал теңізі: солтүстік Арал ұшақ терезесінен
Ұшақ терезесінен көрінген Солтүстік Арал. Obakeneko · Wikimedia Commons · CC BY 3.0
Әлі тексерілмеген Көкарал бөгетіне барудың ресми тәртібін таппадық: жотаға шығуға, су тастағышты суретке түсіруге бола ма, кімге рұқсаттама керек. Бұл — жұмыс істеп тұрған гидроқұрылыс, сондықтан жолға шықпас бұрын ережені жергілікті биліктен немесе Арал қаласындағы жүргізушіден нақтылаңыз.

Жақын маңда не көруге болады

Көкарал бөгеті: сапар алдындағы кеңестер

  1. Арал қаласынан ерте шығыңыз: бір жаққа 3 сағатқа жуық, соңғы 30 км грейдермен.
  2. Клиренсі биік көлік алып, су қорын ала жүріңіз: жолда дүкен мен көлеңке жоқтың қасы.
  3. Бөгет — жұмыс істеп тұрған гидроқұрылыс: суретке түсіру мен жотамен жүру ережесін орнында нақтылаңыз.

Жақын маңда тағы не көруге болады

Жиі қойылатын сұрақтар

Көкарал бөгеті қайда орналасқан?
Қызылорда облысының Арал ауданында, Кіші және Үлкен Арал арасындағы Берг бұғазының орнында, бұрынғы Көкарал аралының жанында. welcome.kz порталы дерегінше, бөгет Қаратерең ауылынан шамамен 30 км солтүстік-батыста, Арал қаласынан оған дейін шамамен 196 км.
Көкарал бөгетінің ұзындығы қанша?
Орыс Уикипедиясы бойынша 13 034 м, биіктігі 6 м, жотасы 45,5 м белгіде, ені 100–150 м-ге дейін. Дүниежүзілік банк жоба материалдарында бөгетті 13 шақырымдық деп атайды.
Көкарал бөгеті нені өзгертті?
Кіші Аралдың деңгейі 2003 жылғы ең төменгі деңгейден 12 м-ге көтерілді, минералдануы 23-тен 17 г/л-ге дейін төмендеді, балық көбейді. Екінші жағы: Үлкен Арал Сырдария ағынынан айырылып, тезірек құрғады.
Көкарал бөгетін биіктете ме?
Иә, жоспарланып отыр. Су ресурстары министрлігі мен Дүниежүзілік банк екінші кезеңді әзірледі: бөгетті қайта жаңарту, Солтүстік Арал деңгейін 44 м-ге дейін көтеру, ауданын 3 913 км²-ге, көлемін 34 млрд м³-ге жеткізу. Мерзімі — 2026–2029 жылдар.
Көкарал бөгетіне өз бетімен баруға бола ма?
Жол бар, бірақ Қаратереңнен кейін ол грейдер, кей жерде бір жолақты, көліктің клиренсі биік болуы керек. Гидроқұрылысқа барудың ресми ережесін таппадық, сондықтан әдетте Арал қаласынан жергілікті жүргізушімен барады.

Дереккөздер

Тағы оқыңыз