Көкарал бөгеті: Кіші Аралды құтқарған бөгет және оған қалай жетуге болады
Ұзындығы шамамен 13 км Көкарал бөгеті 2005 жылы Берг бұғазын бөгеп, Сырдария суын Кіші Аралда ұстап қалды. Деңгей 12 м-ге көтерілді, су тұщыланып, балық қайтты. Арал қаласынан бөгетке дейін шамамен 196 км.
- Жол
- Арал: ~196 км, ~3 сағ
- Қашан
- мам, қырең қолайлыҚазір: болады
- Өлшемі
- Ұзындығы 13 034 м
- Су
- Деңгей 2003 ж. бері +12 м
- Тарихы
- 2005 жылы салынып бітті
- Маңызды
- Қаратереңнен кейін грейдер
Көкарал бөгеті: қай айда барған жөн
қараша · қазір- қаңтар: маусым емес
- ақпан: маусым емес
- наурыз: болады
- сәуір: жақсы
- мамыр: ең қолайлы
- маусым: болады
- шілде: болады
- тамыз: болады
- қыркүйек: ең қолайлы
- қазан: жақсы
- қараша: болады
- желтоқсан: маусым емес
Мамыр мен қыркүйекте күндіз 25–27 °C; жазда жолда көлеңкесіз 34 °C-қа дейін, қыста аяз бен қысқа күн.
Көкарал бөгеті: неге бару керек
Кіші Арал тірілді
2005 жылдан кейін деңгей 12 м-ге көтерілді, минералдану 23-тен 17 г/л-ге төмендеді, теңізге балық қайтты.
Үшінші әрекет
1992 жылғы құм бөгетті 1993 жылы су шайып кетті, 1997 жылғысын 1999 жылы дауыл бұзды. Қазіргісі 2005 жылғы тамызда салынып бітті.
Су тастағыш 600 м³/с
Тоғыз аралық артық суды жотадан асып кетпесін деп Үлкен Аралға тастайды. Шлюз бен балық өткізгіш жоқ.
Мақсат — 44 метр
2026–2029 жылдардағы екінші кезең: бөгетті қайта жаңарту, Солтүстік Арал деңгейі 44 м, көлемі 34 млрд м³ (ҚР Су министрлігі).
Көкарал бөгеті — Қызылорда облысындағы Кіші (Солтүстік) Аралды Үлкен Аралдан бөлген топырақ бөгет. Ол 2005 жылғы тамызда салынып бітті де, Сырдария суы оңтүстікке кетуін тоқтатты: Кіші Аралдың деңгейі 12 м-ге көтеріліп, жағалау қайтадан Арал қаласына қарай жылжыды. Төменде бөгеттің құрылымы, алғашқы екі бөгеттің неге шайылып кеткені, 2029 жылға дейін не жоспарланғаны және оған қалай жетуге болатыны жазылған.
- Қайда: Берг бұғазы, Арал ауданы, Арал қаласынан шамамен 196 км.
- Не: су тастағышы 600 м³/с, ұзындығы 13 км топырақ бөгет, 2005 жылы салынып бітті.
- Неге бару керек: Кіші Аралдың тірі суы мен Үлкен Аралдың құрғақ табанының шекарасын көру.
- Қашан: мамыр немесе қыркүйек; жазда ыстық, қыста аяз.
Көкарал бөгеті қайда орналасқан
Бөгет Қызылорда облысының Арал ауданында, бір кезде Арал теңізінің солтүстік және оңтүстік бөліктерін жалғаған Берг бұғазының орнында жатыр. Атауын бұрынғы Көкарал аралы берген: теңіз тартылғанда ол түбекке, кейін екі су айдынының арасындағы құрлыққа айналды. Уикипедия бойынша бөгеттің координаттары — 46°05′ с. е., 60°47′ ш. б.
| Бағдар | Қашықтық | Дереккөз |
|---|---|---|
| Қаратерең ауылы | оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 30 км | welcome.kz |
| Арал қаласы | жолмен шамамен 196 км, 3 сағатқа жуық | welcome.kz |
Бөгеттің солтүстігінде Кіші Аралдың тірі суы, оңтүстігінде бұрынғы табан — Аралқұм шөлі. Теңіз туралы жалпы және оның неге құрғағаны Арал теңізі бетінде айтылған.
Бөгет қалай салынған: сандар
Орыс Уикипедиясы бойынша бөгеттің көрсеткіштері мынадай:
| Көрсеткіш | Мәні |
|---|---|
| Ұзындығы | 13 034 м |
| Биіктігі | 6 м |
| Жотасының белгісі | теңіз деңгейінен 45,5 м |
| Ені | 100–150 м-ге дейін |
| Су тастағыш | 9 аралық, 600 м³/с |
| Шлюз бен балық өткізгіш | жоқ |
Су тастағыш артық су бөгетті шаймай, Үлкен Аралға кетуі үшін керек. Шлюз жоқ, сондықтан теңіздің екі бөлігі арасында кеме өтетін жол да жоқ. Дүниежүзілік банк жоба сипаттамасында құрылысты Солтүстік Аралды Оңтүстік Аралдан бөлген 13 шақырымдық бөгет деп атайды.
Шыдамаған екі бөгет және үшіншісі
Қазіргі бөгет — суды ұстап қалудың үшінші әрекеті. Алғашқы құм бөгетті 1992 жылы үйген, 1993 жылдың көктемінде оны көтерілген су шайып кетті. Су тастағышы бар екінші құм бөгет 1997 жылдың көктемінде бітіп, 1998 жылы бетон плиталармен бекітілді, бірақ 1999 жылы оны дауыл бұзды. 2001 жылы Қазақстан Дүниежүзілік банктен толыққанды құрылысқа қарыз сұрады, ал жұмыс 2005 жылғы тамызда аяқталды.
Бұл — «Сырдария арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау, 1-кезең» (SYNAS-1) жобасы. Дүниежүзілік банк дерегінше, ХҚДБ қарызы $64,5 млн, жобаның жалпы құны $85,79 млн болған. Банктің 2010 жылғы есебінде Солтүстік Арал деңгейі 38 м-ден жобалық 42 м-ге көтеріліп, 2009 жылғы сәуірге қарай осы белгіде төртінші жыл қатарынан тұрғаны айтылған. Теңіз ауданы 2001 жылғы 2 400 км²-ден 2009 жылы 3 300 км²-ге өсті, ал 2010 жылғы тамызда су Арал қаласының айлағына 35 км-ге дейін жақындады, 2001 жылы бұл қашықтық 75 км болған.
2005 жылдан кейін не өзгерді
- Деңгей. 2003 жылғы ең төменгі деңгейден 12 м-ге көтерілді (Уикипедия).
- Тұздылық. Минералдану 23-тен 17 г/л-ге дейін төмендеді.
- Балық. Балық көбейіп, түр саны артты, микроклимат өзгере бастады.
- Жағалау. Су Арал қаласына жақындады. Бөгетке дейін теңізге дейін 100 км-ге жуық болған; қазір ағылшын Уикипедиясы шамамен 12 км, орыс Уикипедиясы 25 км дейді. Толығырақ — Арал қаласы бетінде.
- Су көлемі. Су ресурстары министрлігінің дерегінше, Солтүстік Аралдың көлемі 2022 жылдың соңындағы 18,9 млрд м³-тен 2025 жылдың соңында 23 млрд м³-ге дейін өсті. Министрлік мұны Сырдариядағы су қоймаларының келісілген режимімен байланыстырады: үш жылда ағын 6 млрд м³-тен асқан.
Солтүстік Арал: бөгетке дейін, қазір және мақсат
Теңіздің қазір қай жерде тұрғанын көру үшін әр дереккөздегі сандарды бір кестеге жинаған ыңғайлы.
| Көрсеткіш | Болған | Қазір | 2029 жылғы мақсат |
|---|---|---|---|
| Деңгей | шамамен 38 м | 42 м, 2003 жылмен салыстырғанда +12 м | 44 м |
| Минералдану | 23 г/л | 17 г/л | — |
| Су көлемі | 18,9 млрд м³ (2022) | 23 млрд м³ (2025) | 34 млрд м³ |
| Арал қаласынан теңізге дейін | шамамен 100 км | 12–25 км | — |
Дереккөздер: Уикипедия (деңгей, тұздылық, қашықтық), Дүниежүзілік банк (38 және 42 м), ҚР Су ресурстары министрлігі (көлем мен мақсат). Министрлік 44 м-ге дейін көтеруді бөгеттің өзін қайта жаңартумен тікелей байланыстырады: қазіргі бөгеттің жобалық толу белгісі — 42,2 м (Уикипедия).
Орнында не көрінеді
Бөгет — сәулеті де, мұражайы да жоқ ұзын топырақ үйінді. Мұнда басқа жерде көру қиын көрініс үшін келеді: үйіндінің бір жағында Кіші Аралдың суы тұр, екінші жағында Үлкен Аралдың бұрынғы табаны жатыр.
- Солтүстік. 2005 жылдан кейін көтерілген Кіші Арал суы.
- Оңтүстік. Артық су су тастағыш арқылы кететін құрғақ табан мен Аралқұм шөлі.
- Су тастағыш. Өткізу қабілеті 600 м³/с тоғыз аралық; оларды ашқанда су оңтүстікке ағады.
- Бөгеттің өзі. Биіктігі 6 м, ені 100–150 м-ге дейінгі 13 км үйінді.
Су тастағыш жыл сайын ашыла ма және қай айларда, ашық дереккөздерден таппадық.
Бөгетке кімге бару керек
Сапар ұзақ: бір нысан үшін барып-қайту жолы шамамен 6 сағат. Ол сізді Аралдың тарихы және бір инженерлік шешімнің теңіздің солтүстік бөлігіне суды қалай қайтарғаны қызықтырса ғана мәнді. Табандағы кемелерді ғана көргісі келетіндерге Арал қаласы мен оның маңы жеткілікті. Бір күндік сапарда бөгетті жол бойындағы Кіші Арал аялдамаларымен ұштастыруға болады, бағытты жүргізушімен алдын ала келісіп алыңыз.
Екінші кезең: 2029 жылға қарай 44 метрге дейін көтеру
2026 жылғы 13 наурызда Су ресурстары және ирригация министрлігі Дүниежүзілік банкпен бірге жобаның екінші кезеңі әзірленгенін хабарлады. Ол Көкарал бөгетін қайта жаңартуды көздейді.
| Көрсеткіш | Екінші кезеңнің мақсаты |
|---|---|
| Солтүстік Арал деңгейі | 44 м (Балтық жүйесі) |
| Су айдынының ауданы | 3 913 км² |
| Су көлемі | 34 млрд м³ |
| Іске асыру мерзімі | 2026–2029 жылдар |
Екінші кезеңнің алғашқы жоспарлары батылырақ болған. Деректері 2011 жылға өзекті орыс Уикипедиясы бөгетті 6–8 м-ге биіктету, Солтүстік Арал көлемін 27-ден 59 км³-ге дейін арттыру және тұздылықты 17-ден 2,5–3 г/л-ге дейін төмендету жобасын сипаттайды. Министрліктің қазіргі жобасы қарапайымырақ: 44 м және 34 млрд м³. Екі дереккөздегі көлем сандары әр уақытта және мүмкін әртүрлі әдіспен есептелген, сондықтан оларды тікелей салыстыруға болмайды.
Қатар министрлік үнемделген су Солтүстік Аралға барсын деп Түркістан және Қызылорда облыстарында ирригацияны жаңғыртудың 160-тан астам жобасын дайындап жатыр. Жобаны әлі Халықаралық қаржы ұйымдарымен жұмыс жөніндегі үйлестіру кеңесі қарауы керек. Бөгеттің өзінде жұмыс басталды ма, 2026 жылғы қараша бойынша біз растай алмадық.
Көкарал бөгетіне қалай жетуге болады
Бастапқы нүкте — Арал қаласы, оған Орынбор — Ташкент желісімен пойыздар барады. Одан әрі:
- Арал — Қаратерең. Жолдың негізгі бөлігі; welcome.kz бойынша бөгетке дейінгі бүкіл жол шамамен 3 сағат алады.
- Қаратерең — бөгет. Шамамен 30 км. Саяхатшылар бұл бөлікті грейдер, кей жерде бір жолақты деп сипаттайды; Overland Europe велосипедшілері оны ауыр жол дейді.
- Орнында. Бөгет ұзын: оның бойымен барып-қайтуға бөлек уақыт қалдырыңыз.
Клиренсі биік көлік және су қоры керек: жолда дүкен мен көлеңке жоқтың қасы. Ең ыңғайлы маусым — мамыр мен қыркүйек: бұл кезде Арал өңірінде күндіз 25–27 °C (Арал метеостанциясы), ал шілдедегідей 34 °C емес.

Жақын маңда не көруге болады
- Арал балықшылары мұражайы мен ескі табандағы кемелері бар Арал қаласы.
- Барсакелмес — Арал теңізінің бұрынғы аралындағы қорық.
- Бөгет салынғанға дейінгі және кейінгі теңіз суреттері — Арал сандар мен суреттерде талдауында.
Көкарал бөгеті: сапар алдындағы кеңестер
- Арал қаласынан ерте шығыңыз: бір жаққа 3 сағатқа жуық, соңғы 30 км грейдермен.
- Клиренсі биік көлік алып, су қорын ала жүріңіз: жолда дүкен мен көлеңке жоқтың қасы.
- Бөгет — жұмыс істеп тұрған гидроқұрылыс: суретке түсіру мен жотамен жүру ережесін орнында нақтылаңыз.
Жақын маңда тағы не көруге болады
Арал қаласы Арал (орысша Аральск) — Қызылорда облысындағы аудан орталығы, теңіз ондаған шақырымға шегінген …
Арал теңізі бүгін Арал теңізі ауданы жағынан әлемдегі төртінші көл болған, ал қазір оның табанының басым бөлігі …
Барсакелмес Арал теңізінің бұрынғы ең үлкен аралы, бүгінде Қызылорда облысындағы құрғаған теңіз табанында …
Жиі қойылатын сұрақтар
Көкарал бөгеті қайда орналасқан?
Көкарал бөгетінің ұзындығы қанша?
Көкарал бөгеті нені өзгертті?
Көкарал бөгетін биіктете ме?
Көкарал бөгетіне өз бетімен баруға бола ма?
Дереккөздер
- Кокаральская плотина — Википедия
- Dike Kokaral — Wikipedia
- Syr Darya Control and Northern Aral Sea Phase I (P046045) — World Bank
- Implementation Status Report, SYNAS-1, 19.11.2010 — World Bank
- Реконструкция Кокаральской плотины: разработана вторая фаза проекта — ҚР Су ресурстары министрлігі, gov.kz, 13.03.2026
- Kokaral Dam — Welcome.kz, 12.06.2024
- Breaking the Cycle: bringing water back to Aralsk — Overland Europe
- Aral, Kazakhstan — Wikipedia
Тағы оқыңыз
Арал теңізі бүгін: Кіші Арал, Аралқұм шөлі және оған қалай жетуге болады
Арал қаласы: Арал жағасындағы қала — ауа райы, пойыздар, кемелер зираты
Алакөл көлі: қайда орналасқан, ай сайынғы ауа райы, жағалаулар
Алматыдағы Ремизовка: шатқал, Асқартау шағынауданы және Көкжайлауға соқпақ- Астананың бас мешіті: қайда орналасқан, ішіне қалай кіруге болады, ережелер
- Байқоңырдағы зымыран ұшыру: туристер ұшырылымды қалай көреді