Ақмола облысындағы Көбейтұз қызғылт көлі: баруға тұрарлық па, қашан барған жөн

Қазақстандағы қызғылт көл туралы ең жиі сұралатыны — Ақмола облысының Ерейментау ауданындағы Көбейтұз. Ол Астанадан түзу сызықпен шамамен 158 км жерде орналасқан. Суға түс беретін — тұзды су дуналиелласы деген балдыр, бірақ көл жыл сайын да, күн сайын да қызғылт тарта бермейді. Жазда, күн ашық кезде және жағалауда ештеңе жоқ екенін біле отырып барған жөн.

Көбейтұз қызғылт көлі қайда орналасқан

Көбейтұз Ерейментау қаласының солтүстік-шығысында жатыр. Қазақша Уикипедия нақтылайды: қаладан шамамен 25 км. Көл Теңіз алабында, Теңіз көлінің шығыс жағалауынан шығысқа қарай шамамен 3,5 км жерде орналасқан. Маңайында басқа да тұзды көлдер бар: Құрбеткөл, Киіксор, Ойнақсор. Майсор көлі шығыс-солтүстік-шығысқа қарай 47 км жерде.

Әр қаланың тұрғындары үшін қашықтық айтарлықтай өзгереді. Төменде жол бойынша емес, түзу сызықпен өлшенген қашықтықтар берілген. Жолмен одан да ұзақ шығады, ал көлге баратын бағытты біз растай алмадық.

Аталған қалалардың ішінде ең жақыны — Астана, бірақ жол бойынша қашықтық пен жүру уақытын біз растаған жоқпыз. Павлодар мен Қарағандыдан түзу сызықпен әлдеқайда алыс, ал жолдағы уақытты тексермедік. «Павлодар қызғылт көлі» деген сұрау көбіне дәл осы көлге әкеледі, дегенмен Көбейтұз Павлодар облысына емес, Ақмола облысына қарайды.

Бұл қандай көл: сандар

Көбейтұз — өлшемі шамамен 3,5-ке 3,1 км болатын, дөңгелек пішінді, ағынсыз тұзды көл. Оны жауын-шашын мен жер асты сулары толықтырады. Атауы «тұз көбейеді» дегенді білдіреді: «көбей» және «тұз».

Сапар үшін екі жайт маңызды. Тереңдігі шамамен 20 см болғандықтан суға тек тізеге дейін ғана кіруге болады, сондықтан шомылу болмайды. Ал қарашадан сәуірге дейін көл мұз астында тұрады, бұл кезде қызғылт суды көре алмайсыз. Жағалаулары құмды әрі саздақты, жазық. Сулы жылдары жағалау сызығының пішіні жиі өзгереді.

Су неге қызғылт және неге бұған кепілдік жоқ

Судың қызғылт реңін тұзды су дуналиелласы (Dunaliella salina) деген балдырмен байланыстырады. Тұздылық жоғары болғанда ол қызғылт түсті каротиноидтар бөледі. Мұндай балдырлар әлемнің басқа тұзды көлдерінде де тіршілік етеді: тұздылық ең жоғары болатын жылы айларда олар қызғылт тартады.

Сапар үшін ең маңызды мәселеде дереккөздер әртүрлі айтады. Ағылшынша Уикипедия Көбейтұзды түсі жылы маусымда байқалатын қызғылт көл ретінде сипаттайды. Орысша Уикипедия сақтықпен жазады: көл бірнеше жылда бір рет қызғылт түске боялады. Сондықтан ағымдағы маусымның жаңа суреттерінсіз тек түсі үшін 150–250 км жол жүру тәуекел. Кәдімгі тұзды суға тап болуыңыз мүмкін.

Ағылшынша мақалада күн ашық кезде бару туралы кеңес те бар: бұл кезде пигмент белсендірек бөлінеді деп саналады. Бұл өлшем емес, айтылған сөз ғана, бірақ ашық күні суреттер қалай болғанда да жарқынырақ шығады.

Көбейтұзға қашан бару керек

Сапарға шын мәнінде қолайлы кезең — мамырдың соңынан тамызға дейін, ең жақсысы маусым мен тамыз.

Бұл — 2011–2020 жылдарға арналған ERA5 реанализінің 253 м биіктіктегі тор нүктесі үшін есептелген нормалары. Биіктігі көлдің биіктігімен сәйкес келеді, бірақ бұл метеостанция емес, модель. Бұл көл жанындағы өлшем емес, тор ұяшығына арналған мән.

Маусым мен тамызда күндіз орта есеппен шамамен 25 °C, түнде 14 °C, ал шілдеде 15 °C-қа дейін. Шілде — ең жылы әрі ең жаңбырлы ай: көрші айлардағы 38–46 мм-ге қарағанда шамамен 85 мм жауын-шашын түседі. Жаңбырлы күндер жарқын түске де, топырақ жолдарға да кедергі келтіреді. Мамырда күндіз шамамен 20 °C, бірақ түнде небәрі 7 °C, ал мұз тек сәуірдің соңына қарай ериді. Қыркүйекте күндіз шамамен 18 °C, балдырлар енді онша белсенді емес. Қарашадан сәуірге дейін көл қатып жатады, ал қаңтарда күндіз шамамен −11 °C болады.

Орнында не бар: қызмет те, көлеңке де жоқ

Ағылшынша Уикипедия деректері бойынша, көл жанында инфрақұрылым да, келушілерге арналған жағдай да жоқ. Яғни дәретхана да, күнқағар да, ауыз су да жоқ. Қажеттінің бәрін өзіңізбен алып барыңыз, оның ішінде тұздылығы 334 г/л болатын ащы суды аяқтан жуып тастауға таза су да керек. Жазда далада күн ашық, күндіз шамамен 25 °C.

Орысша Уикипедия демалушылардың көптігінен көлге антропогендік жүктеменің ауыр екенін атап өтеді. Қоқысты өзіңізбен бірге алып кетіңіз. Қазақша Уикипедияға сәйкес, көлде мал суарылады, ал жағалаулары шабындық ретінде пайдаланылады, сондықтан жолдан шығып шалғынға түспеңіз. Мұнда негізінен сурет түсіру үшін келеді, сондықтан сапар жоспарына су жағасында бір-екі сағат қосқан жөн.

Немен салыстыруға болады және тағы қайда бару керек

Көбейтұз — бірнеше күнгі демалыс орны емес, су жағасында жарты күн өткізетін қысқа сапар. Егер шомылуға болатын су мен жақын жерде орман керек болса, Көкшетау маңындағы Зеренді бетін қараңыз. Даладағы үлкен су керек болса, Балқаш көлі бар. Ал тау мен тарихы бар дала қызықтырақ болса, Ұлытау лайық. Үшеуі де Көбейтұздан алыс, әрқайсысына жеке сапар қажет.