Қиын-Керіш — Зайсан қазаншұңқырындағы түрлі түсті саз жарлар

Қиын-Керіш — Шығыс Қазақстан облысының Күршім ауданында, Зайсан қазаншұңқырында орналасқан, түрлі түсті саздан түзілген каньонды бедері бар шатқал. Бұл — аумағы шамамен 300 га мемлекеттік табиғат ескерткіші, тасқа айналған жапырақ іздері мен ежелгі омыртқалылардың сүйектерімен белгілі. Ең жақын ауыл — Тақыр, Өскеменге дейін тура есептегенде шамамен 243 км.

Қиын-Керіш қайда орналасқан

Шатқал Шығыс Қазақстан облысының оңтүстігінде, Күршім ауданында, Зайсан қазаншұңқырының шөлді жазығының ортасында жатыр. Қазақша Википедия бойынша, ол Зайсан көлі мен Аманат ауылынан (бұрынғы атауы Мөнекей) шамамен 15 км солтүстік-шығыста. Орысша Википедия ең жақын елді мекен ретінде Тақыр ауылын атайды.

Қазақша мақалада аудан орталығы Күршімнен қашықтық екі түрлі берілген: бір жерде 120 км, екінші жерде оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 95 км. Қайсысы нақты жолға жақын екенін анықтай алмадық, сондықтан бұл бөлікке жоғарғы бағаны есептеңіз.

Жоспарлау үшін бұл мынаны білдіреді: Өскеменнен жол ұзақ, шамамен 300 км, ал Семейден одан да алыс. Бір күнде барып қайту тек Күршім не Зайсан маңында түнеген жағдайда ғана мүмкін.

Өскеменнен қалай жетуге болады

Қазақша Википедияда сипатталған жол Өскеменнен Самар тасжолымен, Ертістегі Құлыжын (бұрынғы атауы Казнаковка) өткелі арқылы, одан әрі Күршім ауылы арқылы өтеді. Күршімнен шатқалға дейін сол мақаланың әртүрлі деректері бойынша 95–120 км қалады.

Басты кедергі — қашықтық емес, топырақ. Шатқал айналасындағы топырақ ақ саздан тұрады: жаңбырдан немесе қар ерігеннен кейін ол былжырап, көліктер тайғанап, батып қалады. Бір нұсқа бойынша, жердің атауы да осы қиын жолдардан шыққан.

Тақырға не Аманатқа баратын қоғамдық көлік кестесі бізде жоқ, өткелдің жұмысы туралы мәлімет те жоқ. Өз көлігіңізсіз мұнда жету мүмкін емес деп есептеңіз және шығар алдында жолдың соңғы бөлігінің жай-күйін тексеріңіз.

Не көресіз: саз мұнаралар мен ежелгі флора іздері

Қиын-Керіш — қызыл саз жарлары, тілімделген төбелер және қызғылт сары, ақ, көгілдір әрі басқа да реңкті қалдық «мұнаралар». Жазғы аптапта қызғылт беткейлер сағымда дірілдеп, жанып тұрғандай көрінеді, сондықтан бұл жерді қазақша «Жалынды жар» деп те атайды.

Геологтар үшін шатқалдың құндылығы — қабаттарында. Мұнда бес флоралық горизонт және ежелгі омыртқалылардың қазбалары бар төрт горизонт бөлінеді; саз бен құм қабатшаларында тропикалық өсімдіктер жапырақтарының іздері көрінеді. Шатқалдың жасы 15–30 млн жыл деп бағаланады.

Орысша Википедияда бұл санның қасында саздар динозаврлар дәуірі — мезозойдың тропикалық климатында түзілген деп айтылған. Бұл екі тұжырым бір-бірімен нашар үйлеседі, қайсысы дәлірек екенін айта алмаймыз. Қазбалар — ғылыми қызығушылық нысаны: табиғат ескерткішінің аумағында ештеңе қазбаңыз және алып кетпеңіз.

Атауы қайдан шыққан: екі нұсқа

Дереккөздер шатқалдың атауын әртүрлі түсіндіреді, екі нұсқа да қолданыста.

Екінші нұсқа бойынша, жергілікті тұрғындар бұрын бұл жерді Шарықсай деп атаған. Жаңа атау төбелер етегіндегі жолдарға байланысты бекіген: көктем мен күзде ақ саз былжырап, атты, арбалы және жаяу жолаушылар оған батып қалатын болған. Сіз үшін бұл нұсқа біріншісінен пайдалырақ — ол қай маусымда мұнда бармаған жөн екенін тікелей ескертеді.

Қиын-Керішке қашан бару керек

Ең қолайлысы — мамыр мен қыркүйек: күндіз жылы, бірақ ыстық емес, ал жауын-шашын қазан мен қарашаға қарағанда аз. Төмендегі климаттық деректер — метеостанция бақылаулары емес, 450 м биіктіктегі нүкте үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары; шатқалдың өз биіктігін растай алмадық.

Мамырда орташа күндізгі максимум шамамен 23 °C, қыркүйекте шамамен 23 °C. Маусым–тамызда күндіз 28–29 °C, ал шатқалда су да, көлеңке де жоқ, сондықтан жарларға таңертең және кешке шыққан дұрыс. Жауын-шашын аз, жылына шамамен 284 мм, бірақ оның ең көбі қазанға (40 мм) және қарашаға (34 мм) келеді — дәл осы кезде саз былжырайды.

Қысы қатал: қаңтарда күндіз шамамен −9 °C, түнде шамамен −17 °C. Наурыз бен сәуір — қар еріп, қазақша мақала ескертетін көктемгі батпақ кезеңі.

Өсімдіктер, жануарлар және қорғау мәртебесі

Шатқал — мемлекеттік табиғат ескерткіші әрі Шығыс Қазақстан облысының он бір киелі жерінің бірі, сондықтан мұнда өзіңізді байсалды ұстап, із қалдырмаңыз. Аптап пен судың мүлдем жоқтығынан жер шөл болып көрінгенімен, мұнда да тіршілік бар.

Сексеуілден басқа, өңірлік деңгейде қорғалатын екі сирек түр кездеседі: Крылов сасыры және сұр түйесіңір. Қазақша Википедия әртүрлі жапырақты теректі де атайды. Жануарлардан Қазақстанның Қызыл кітабына енген сары алақоржын (сары лемминг) тіркелген.

Табиғат ескерткішіне бару ережелерін — рұқсатнама керек пе, алым бар ма, көлікті қайда қоюға болады — растай алмадық.

Баруға тұра ма және немен ұштастыруға болады

Егер шөл көріністері мен геология қызықтырса және ұзақ жолға дайын болсаңыз, баруға тұрады. Жарлар бойымен бір серуен үшін Өскеменнен жол ұзақ, сондықтан шатқалды Зайсан көлімен біріктірген қисынды: қазақша Википедия бойынша, оның жағасына дейін шамамен 15 км.

Егер Шарын шатқалында болсаңыз, айырмашылықты ескеріңіз: Қиын-Керіш жартас қабырғалардан емес, жұмсақ түрлі түсті саздардан түзілген. Алтайдағы Рахман қайнарлары тура шамамен 214 км жерде — бұл жол-жөнекей бұрылу емес, жеке сапар.