Қазығұрт тауы: кеме туралы аңыз, киелі орындар және қашан бару керек

Қазығұрт — Түркістан облысындағы тау жотасы, Шымкенттен оңтүстікке қарай түзу сызықпен шамамен 34 км жерде орналасқан, ең биік нүктесі 1 768 м. Мұнда Нұх кемесі туралы аңызды, баурайдағы бетон «кемені» және жыл сайын зиярат етушілер ағылатын Ақбура киелі орнын көру үшін келеді. Ең қолайлы уақыт — мамыр мен қыркүйек: наурыз бен сәуірде жауын-шашын ең көп, жазда құрғақ әрі ыстық.

Қазығұрт тауы: бұл не және дереккөздердегі сандар неге әртүрлі

Қазығұрт — жеке тұрған тау емес, Тянь-Шаньның батыс жотасы Талас Алатауының оңтүстік-батыс сілемінде жатқан жота. Ең биік нүктесі, 1 768 м, шығыс бөлігінде; батысқа қарай жота 800 м-ге дейін аласарып, Шымкент — Ташкент тасжолынан едәуір батыста тұрған Бақаналы тауымен аяқталады.

Орысша және қазақша Уикипедия жотаны әртүрлі сипаттайды, сандарды салыстырғанда мұны білген жөн.

Ұзындықтағы айырмашылық, сірә, нені жота деп санауға байланысты: тек биік орталық бөлігін бе, әлде сілемдердің бүкіл тізбегін бе. Шымкенттен шыңға дейін түзу сызықпен шамамен 34 км; жол бойынша қашықтықты біз растай алмадық.

Қазығұрт кеме: кеме туралы аңыз және бетон ескерткіш

Қазығұрттың атақты болуының басты себебі — Нұх пайғамбардың кемесі дәл осында тоқтады деген аңыз. Орысша Уикипедия бойынша, ол заманда Қазығұрт барлық таулардан биік болып, топан су кезінде су бетінде қалған, сондықтан бұл өңір Кеме-Қалған — «Нұх кемесі қалған жер» деп аталған. Дәлел ретінде әдетте жотаның пішінін, шыңындағы иілген ойысты көрсетеді: екі басты шыңның арасында кең ер-тоқым жатыр.

Қазақша Уикипедия бір мәлімет қосады: мифтің көне нұсқасында пайғамбар есімінің орнына «Жылаған-ата» есімі кездеседі, ал ислам таралған соң сюжет Нұх туралы әңгімемен қосылып кеткен. Онда атаудың ең көне түрі «Қаңғұқ-урт» болған деген нұсқа да келтіріледі: бірінші бөлігі «қуыс, құрсақ» немесе «қайық» мағыналарымен, екіншісі «жер, жердің ортасы» мағынасымен байланыстырылады.

Баурайда 910 м биіктікте бетоннан жасалған «Нұх кемесі» ескерткіші орнатылған: ұзындығы 150 м, ені 25 м, биіктігі 15 м. Ескерткіштің жұмыс уақыты мен бару тәртібі туралы мәлімет таппадық.

Қазығұрттың киелі орындары: Ақбура және тас крест

Жотаны мұсылмандар қастерлейді, зиярат етушілер мұнда жыл сайын келеді. Басты шыңның оңтүстік етегінде Ақбура («Ақ түйе») киелі орны бар; мұндағы кесене 1991 жылы салынған. Орынға есімі берілген әулие аңыз бойынша Қожа Ахмет Ясауи заманында өмір сүрген сопы болған, оның ақ түйесі болған, намаз кезінде ол түйені өзімен бірге транс күйіне түсіретін болған.

Ақбураға негізінен бала көтере алмай жүрген әйелдер зиярат етеді. Зиярат етуші ретінде бармасаңыз да, кез келген жұмыс істеп тұрған киелі орындағыдай ұстаныңыз: қарапайым киім, тыныштық, намаз оқып жатқан адамдарды суретке түсірмеу. Нақты бару ережелерін біз растай алмадық.

Жотадағы тағы бір нысан — қос тас шеңбердің ішіндегі ұзындығы 32 м, ені 4 м тастан қаланған крест. Оны ерте заманда зороастрийшілер ғұрыптар үшін пайдаланған деп есептеледі; бұл дәлелденген дерек емес, тек болжам. Бізге белгілі сипаттамаларда кресттің нақты орны мен оған апаратын жол көрсетілмеген.

Егер сіз үшін зиярат тақырыбы басты болса, сапарды осы бағытта Арыстан баб кесенесімен және Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұрған Түркістанмен байланыстыру ыңғайлы.

Табиғаты: белдеулер түйіскен жердегі көне мұхит табаны

Қазығұрт әктастардан түзілген — бұл көне мұхиттың бұрынғы табаны. Әктаста карст дамыған, сондықтан жотада бұлақтар көп, үңгірлер де болуы мүмкін. Келес өзенінен көтерілетін оңтүстік-шығыс беткейі жарқабақты; солтүстік беткейі бірнеше көлбеу қырқаға бөлінеді.

Жота қоңыржай және субтропиктік белдеулердің шекарасында жатыр, өсімдік жамылғысы биіктікке қарай өзгереді. 700–800 м-ге дейін — эфемерлері бар жусанды шөлейт, одан жоғары, 1 200–1 400 м-ге дейін, — қара сұр топырақтағы аласа таулы субтропиктік далалар, кей жерлерде жапырақты жеміс ормандары кездеседі. Қазақша Уикипедия бойынша шатқалдар мен аңғарларда арша, долана және алма өседі.

Сапар үшін мұның мәні қарапайым: көктемде, жаңбырдан кейін, эфемерлердің арқасында беткейлер көгереді, ал жаздың ортасына қарай етектегі шөлейт белдеуі күйіп кетеді.

Қазығұрттағы айлар бойынша ауа райы: қашан бару керек

Төмендегі орташа мәндер 2011–2020 жылдарға арналған ERA5 реанализі бойынша 1 160 м биіктіктегі тор нүктесі үшін есептелген, бұл метеостанция емес. Шың (1 768 м) бұл нүктеден шамамен 600 м биік, онда суығырақ болады; 910 м-дегі кеме-ескерткіш, керісінше, төмен орналасқан, жазда онда ыстығырақ.

Ең қолайлы кезеңдер — мамыр мен қыркүйек: күндіз шамамен 22–23 °C, түнде шамамен 11–11 °C. Сәуір — жауын-шашынның шыңы, бір айда 162 мм-ге жуық. Шілдеде небәрі шамамен 13 мм жауады, ал күндіз 1 160 м-де шамамен 29 °C болады, сондықтан жазда таңертең ерте шыққан дұрыс.

Егер сіз Қазығұрттағы 10 күндік немесе бір айлық ауа райы болжамын іздесеңіз, бұл кесте оны алмастырмайды: ол көпжылдық норманы көрсетеді. Нақты күнді жолға шығудан бірнеше күн бұрын болжам бойынша тексеріңіз.

Шымкенттен Қазығұртқа сапарды қалай жоспарлау керек

Қазығұрт — Шымкенттен бір күндік сапар: шыңға дейін түзу сызықпен шамамен 34 км. Тараздан түзу сызықпен шамамен 170 км, Түркістаннан — шамамен 181 км, сондықтан бұл қалалардан бару ұзақ сапарға немесе өңір бойынша маршруттың бір бөлігіне айналады.

Бір күнге біреуін таңдаған жөн: «Нұх кемесі» ескерткіші мен төмендегі Ақбура ма, әлде ер-тоқым мен шыңға көтерілу ме. Тауға апаратын жолдарды, соқпақтарды және қоғамдық көлікті біз растай алмадық — оларды жергілікті жерде немесе маңайдағы ауылдардың тұрғындарынан нақтылаңыз.

Қазығұртты облыстың оңтүстігімен ұштастыру ыңғайлы: минералды суларымен белгілі Сарыағашқа дейін түзу сызықпен шамамен 76 км, Отырар қалашығына дейін шамамен 143 км.