Тараздағы Қарахан кесенесі: XI ғасырдан не қалды және сапарды қалай жоспарлау керек

Әулие-ата кесенесі деп те аталатын Қарахан кесенесі — Тараздағы XI ғасырдың сәулет ескерткіші, Қарахан әулеті өкілдерінің бірінің бейіті басына тұрғызылған. Ол қаланың батыс шетінде орналасқан, сондықтан оны Тараз бойынша серуенмен оңай ұштастыруға болады. Ең бастысын алдын ала білген жөн: алғашқы құрылыс бұзылып, қазіргі ғимарат ескі құрылымдық қағиданы қайталағанымен, бұрынғы безендіруін сақтамаған.

Бұл кімнің бейіті және Әулие-ата атауы қайдан шыққан

Кесене Қарахан әулетінен шыққан билеушінің бейіті басына салынған, бірақ оның нақты кім екенін деректер әртүрлі атайды. Жергілікті ауызша аңыздар бойынша мұнда әулеттің негізін қалаушы, түркілерден алғаш болып ислам дінін қабылдаған Қарахан жерленген. Қазақша Уикипедия жерленген адамды Ша-Махмуд Бұғра Қарахан хан деп көрсетеді.

Екінші атау — Әулие-ата да осы аңызбен байланысты: орысша Уикипедия келтіретін шежіреде «Әулие-ата бейіті — Талас өзенінің бойында», ал оның қызы Бибі-Айшаның бейіті Әулие-Ата қаласынан «екі таш жерде» деп айтылады. Бұл мәтінде қаланың өзі де осылай аталған.

Келуші үшін мұның мәні мынада: алдыңызда тарихшылар нақты кімдікі екенін анықтаған жерлеу орны емес, әулет негізін қалаушының бейіті ретінде қастерленетін орын тұр.

XI ғасырдан не сақталды, не қайта салынды

Ортағасырлық ғимараттан негізінен құлпытас пен кірпіштің бір бөлігі ғана жеткен. Қазақша Уикипедия бойынша ескі кесененің тек күмбезі құлаған, ал төрт қабырғасы мен жылтыр кірпіштен өрнектелген екі мұнарасы 1890-жылдарға дейін тұрған. 1905 жылы қираған құрылыс толық бұзылып, 1906 жылы оның орнына жаңа кесене салынды. Орысша Уикипедия бұзылған жылын 1905 деп көрсетеді, бірақ басқа бір мерзімді — 1920 жылды да атайды.

Құрылысты ташкенттік ишан Саид Бақханов қаржыландырған. Жаңа ғимарат құрылымдық қағидасын сақтағанымен, алғашқы сәулеттік-сәндік безендіруінен айырылған.

Егер XI ғасырдың түпнұсқа сәулетін көру үшін барсаңыз, күтуіңізді түзеткен жөн: мұнда ең алдымен орынның өзі, аңыз және ескі құлпытас құнды.

Кесене бұрын қандай болды, қазір қандай

Ескі қасбеттің сыртқы көрінісі 1850-жылдардағы фотосуреттен белгілі, соның негізінде оны археолог Таисия Сенигова сипаттаған. Кіреберіс сына тәрізді қаланып ерекшеленген, жалпақ қойылған кірпішпен көмкерілген көлбеу сүйір арканың астында болған. Арка қос кірпіштен қаланған төрттен үш бөлікті бағандарға тірелген, ал порталды сәл шығыңқы П тәрізді аркалар жиектеген.

Қазіргі қасбет оңтүстікке қараған, ішіндегі бейіт оңтүстіктен солтүстікке бағытталған. Ғимараттың артында екі мұнара тұр. Қазақша Уикипедия бойынша қасбеті Айша бибі кесенесіне ұқсайды, ал кірпіштің өрнекті қалануы Бұхарадағы ортағасырлық Исмаил кесенесіне еліктейді. Қабырғаларға мұқият қараңыз: ішкі ескі кірпіш пен сыртқы жаңа кірпіштің айырмасы — қайта салудың ең айқын дәлелі.

Қайда орналасқан және маршрутқа қалай қосуға болады

Кесене Тараздың өзінде, қаланың шартты орталық нүктесінен түзу сызықпен шамамен 1 км жерде, батыс шетте тұр. Табиғатқа бөлек шығуды қажет етпейді: бұл қалада өткізетін күннің аясындағы қысқа сапар.

Шымкенттен түзу сызықпен шамамен 159 км, Түркістаннан шамамен 258 км, Алматыдан шамамен 449 км. Жол бойынша қашықтық бұдан көбірек болады, ал көлік кестесін біз растай алмадық.

Таразды Алматы мен еліміздің оңтүстігі арасындағы жолда аялдама ретінде пайдалану ыңғайлы. Одан әрі оңтүстіктің басқа киелі орындары жатыр: Арыстан баб кесенесі, Отырар қалашығы және Қожа Ахмет Ясауи кесенесі бар Түркістан, бәрі түзу сызықпен шамамен 250 км жерде.

Қашан бару керек: Тараздың айлар бойынша климаты

Сәуір–мамыр және қыркүйек–қазан айларында келу ең жайлы. Төмендегі деректер — метеостанция бақылаулары емес, қала маңындағы 627 м биіктіктегі тор нүктесі үшін ERA5 реанализінің 2011–2020 жылдардағы есептік нормалары.

Мамыр мен қыркүйекте күндіз шамамен 25–26 °C, түнде шамамен 11–12 °C — қаланы аралауға жақсы уақыт. Сәуір салқынырақ (күндіз шамамен 19 °C) әрі ең ылғалды ай, жауын-шашын 63 мм-ге жуық. Шілде — ыстықтың шыңы: күндіз орта есеппен шамамен 33,8 °C, ал айына небәрі 6,0 мм жауын-шашын түседі, сондықтан кесене маңындағы ашық жерге таңертең немесе кешке қарай барған дұрыс. Қыста күндізгі температура шамамен 2–4 °C, түнде −7 °C-қа дейін төмендейді: келуге болады, бірақ Тараз көшелерінде серуендеу суық.

Киелі орында өзіңізді қалай ұстау керек

Кесене әулие бабаның бейіті ретінде қастерленеді. Байсалды болыңыз, дұға оқып жатқандарға кедергі жасамаңыз және адамдарды суретке түсірмес бұрын рұқсат сұраңыз. Келушілерге арналған қолданыстағы ережелерді, киімге қойылатын талаптарды және ішке кіру тәртібін біз растай алмадық — оларды орнында нақтылаңыз.