Қарақия ойысы: Каспий жағасындағы Қазақстанның ең төмен нүктесі

Қарақия, басқаша Батыр деп те аталады, — Каспийдің шығыс жағалауындағы Маңғыстау түбегінде орналасқан ойыс, Ақтаудан түзу сызықпен 56 км шамасында. Орыс және қазақ Уикипедиясы бойынша оның табаны теңіз деңгейінен 132 м төмен, ағылшын Уикипедиясы бойынша — шамамен 134 м. Мұнда көктемде не күзде барған жөн: жазда табанында ыстық 35 °C-қа жетеді.

Қарақия — Қазақстанның ең терең құрғақ ойысы, бірақ деректер әртүрлі

Қарақияны Қазақстанның ең терең құрғақ ойысы әрі Азиядағы ең терең ойыстардың бірі деп атайды. Ағылшын тіліндегі Уикипедия одан да әрі барып, оны Орталық Азия мен бүкіл бұрынғы КСРО-ның ең төмен нүктесі санайды, ал ең төмен жерін «Қауынды ойысы» деп атайды. Өлшемдер жағынан дереккөздер бір-бірінен едәуір алшақ, сондықтан төменде екі нұсқаны да береміз.

Сапар үшін екі метр айырмашылықтың ешқандай мәні жоқ. Ал ұзындығын есте ұстаған жөн: ойыс солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр, сондықтан оны бір шыққанда түгел көру қиын болар. Ойыстағы ең төмен белгінің нақты қай жерде екенін және оған көлікпен жетуге бола ма, жоқ па — мұны растай алмадық.

Ойыс қалай қалыптасқан: карст, қара жарлар және сортаңдар

Қарақия — карст ойысы. Жер асты сулары ғасырлар бойы әктастарды, доломиттерді, гипстерді және тұзды жыныстарды ерітіп, жарықтарды кеңейтіп, үңгірлер мен шұңқырлар түзген. Кейін күмбездері опырылып, үдеріс тереңдей берген. Орыс Уикипедиясы бойынша бұл үдеріс әлі аяқталмаған: мұны жаңа жарлар, кертпештер, шатқалдар мен сайлар көрсетеді.

Шығыс қабырғасы ерекше көзге түседі. Ол түрлі түсті ұлутастан және мың жылдар бойы күнге күйіп қарайған бор жыныстарынан тұрады. Алыстан бұл биіктігі 10–15 м және одан да биік қап-қара тік жар болып көрінеді. Қазақ Уикипедиясы бойынша атауы да осыдан шыққан. Орыс Уикипедиясы оны былай түсіндіреді: «қара» — «қара түсті», «қия» — «тік жар беткей». Аударманың тағы бір нұсқасы — «қара ауыз». Екінші атауы Батырды «жауынгер» мағынасындағы ру атауымен байланыстырады.

Табаны жазық. Солтүстік-батысында — тұзданған топырақ, оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында — Батыр соры. Батыр көлі бірде толып, бірде тартылады, сонда табанын сортаң басады. Шығыс беткейді бойлай Ащыағар өзені ағады, ол жазда жеке-жеке шыңыраулы қарасуларға бөлініп қалады. Ағылшын Уикипедиясы оңтүстік-батыстағы көктемгі көлді және бұрғыланған ұңғымадан шығып, қайтадан жерге сіңетін бұлақты да атап өтеді.

Өсімдігі жұтаң, негізінен қара жусан. Ойыста арқар, қарсақ, қоян, жылан және күшіген мекендейді. Беткейлер мен табанда құдықтар мен қыстаулар көп, ал солтүстік-шығыс бөлігінде тарихи ескерткіштер мен ежелгі адамдардың тұрақтары тіркелген. Қазақ Уикипедиясы бір кездері Қарақия Каспийдің шығанағы болғанын және Александр Бекович-Черкасскийдің картасына түскенін қосады.

Қарақия ойысы картада қай жерде және оған қалай жетуге болады

Картада Қарақияны Ақтаудың шығысынан, Маңғыстау түбегінің ішкі жағынан іздеңіз: бағдар — 43.405° с. е., 51.779° ш. б. нүктесі. Бұл Ақтаудан түзу сызықпен 56 км шамасында, Атыраудан — 410 км. Әкімшілік тұрғыдан ойыс Маңғыстау облысының Қарақия ауданына қарайды.

Ең маңызды практикалық жайт: ойыс арқылы Ақтау — Жаңаөзен республикалық автожолы өтеді. Осы бағытпен мұнай, газ және су құбырлары да тартылған. Демек, ойыстың өзіне тасжолмен жетуге болады.

Қалғанын растай алмадық: жиекте жабдықталған көру алаңдары бар ма, тасжолдан жарларға және табанға түсетін бұрылыстар қандай күйде, оған қоғамдық көлік қатынай ма. Ойыста мұнай, ұлутас және уран кені өндірілетінін де ескеріңіз, сондықтан аумақтың бір бөлігі көлікке жабық болуы мүмкін.

Қашан бару керек: сәуір мен қазан, жазда табаны аптап

Ең қолайлы айлар — сәуір, қыркүйек және қазан, мамыр мен қараша да жарайды. Төменде −131 м биіктіктегі, яғни табанына жуық нүкте үшін 2011–2020 жылдардағы ERA5 есептік климаттық нормалары берілген. Бұл метеостанция бақылаулары емес, модельдік деректер.

Мұнда жаз ауыр: шілдеде орташа күндізгі ең жоғары температура 36,8 °C, ал түнде шамамен 24 °C сақталады, сондықтан түнеп шыққанның өзі тынығуға мұрша бермейді. Қыста күндіз 4–5 °C, түнде нөл шамасында және сәл төмен. Жауын-шашын жыл бойы аз: ERA5 бойынша жылына шамамен 143 мм, қазақ Уикипедиясы 75–100 мм деп көрсетеді. Ең ылғалды айлар — наурыз бен сәуір, ең құрғақ айлар — тамыз бен қыркүйек.

Ағылшын Уикипедиясы ойыс үстінде көтерілетін ауа салдарынан жауын бұлттарының созылған жолақтары түзілетінін атап өтеді. Оларды көрсеңіз, бұл Ақтауда міндетті түрде жаңбыр жауады деген сөз емес.

Маңайда не көруге болады: Бозжыра, Шерқала, Торыш

Қарақияны әдетте Маңғыстаудың басқа жерлерімен қоса аралайды. Ең жақыны — Бозжыра және Маңғыстау табиғаты, түзу сызықпен шамамен 54 км. Шерқала тауы — 96 км-де, Торыш шарлар алқабы — 108 км-де, Форт-Шевченко — 173 км-де. Бұл түзу сызықпен алынған қашықтықтар, жолмен одан да алыс, сондықтан бірнеше нүктені қамтитын бағытқа бір күннен көп уақыт бөліңіз.

Су басу жобалары: олар туралы не белгілі

Ойысқа Каспий суын жіберу идеясы 1930 жылдардан бері талқыланып келеді. Кеңес ғалымдары биіктік айырмасын пайдаланып, қуаты 35 МВт СЭС салуды ұсынған. XXI ғасырда «Інжу-Маржан» жобасының үшінші кезеңі 70 метрлік сарқырама мен СЭС жасап, Қарақияны толтыруды көздейді. Экологтар қарсы: олардың айтуынша, Қарақия мен Қаракөл ерекше қорғалатын аумақтарға жатады, Каспий деңгейіне және мирабилиттің желмен таралуына қатысты қатерлер бар. Жобаның қазір қай кезеңде екенін және ойысқа қандай да бір қорғау режимі қолданыла ма — мұны растай алмадық.