Есік көлі: 1963 жылғы сел және көлдің бүгінгі жағдайы

Есік көлі — Іле Алатауының Есік шатқалындағы тау көлі, Алматыдан шығысқа қарай 40 км-дей жерде, Еңбекшіқазақ ауданының орталығы Есік қаласының жоғарғы жағында орналасқан. Кеңес заманында бұл танымал демалыс орны болған, бірақ 1963 жылғы 7 шілдеде сел табиғи бөгетті бұзып, көлді босатып жіберді. Бүгін көлде су қайта бар, бірақ көлемі бұрынғыдан аз, ал бөгетке жөндеу қажет. Жылы маусымда көлікпен барған жөн; жолда «Алтын адам» табылған сақ обаларына соғуға болады.

Сел алдында және кейін

Көл 8–10 мың жыл бұрын опырылған тау жынысы шатқалды биіктігі 300 м-дей табиғи бөгетпен жапқанда пайда болған (орыс Уикипедиясы).

1963 жылғы 7 шілдеде Жарсай тауы маңында, Есік өзенінің жоғарғы ағысында сел жүрді. Ол көлдің батыс бөлігіндегі табиғи бөгетті бұзып, су шатқалмен төмен ақты: пионер лагерьлері мен демалыс үйлері жойылып, Есік қаласының көшелері қирады, сел Құлжа трактісіне дейін жетті. Орыс тіліндегі Уикипедия бір дереккөзге сүйеніп, мыңға жуық адам қаза тапты дейді; ресми санды таппадық. Бөгетті жөндеу мен су тастағыш құрылысы 1990 жылдардың басында аяқталды.

Есік көлі бүгін

Өзеннің төменгі жағында көлден жіберілетін сумен жұмыс істейтін жеке СЭС-тер салынған: СЭС-2 — 2008 жылы, СЭС-1 — 2019 жылдың соңында. СЭС-1 іске қосылғаннан кейін деңгей түбіне дейін дерлік түсіп, 2020 жылғы маусымда тұрғындар мен экологтар дабыл қақты.

2024 жылғы желтоқсанда Алматы облысының әкімдігі бөгет пен оның айналасындағы 140 гектардан астам жерді «Хабель» ЖШС-на 49 жылға сенімгерлік басқаруға берді. 2025 жылдың жазында жоғарғы тұрақта шлагбаум қойылып, адамнан да, көліктен де ақы алына бастады. NUR.KZ мәліметінше, әкімдік мұны заңсыз деп таныды, ал 17 тамыздан бастап шлагбаумдар алынды.

2026 жылғы 8 мамырда әкімдік шартты біржақты бұзды (Zakon.kz): бірінші жылы жоспарланған инвестицияның 5%-ынан азы салынған, уәде етілген жұмыс орындары ашылмаған, 2025 жылғы қарашаға дейін тапсырылуға тиіс бөгетті жан-жақты зерттеу есебі берілмеген. Бөгет мемлекетке қайтарылады.

Қалай жетуге болады

Алматыдан Құлжа трактісімен шығысқа қарай Есік қаласына дейін (Inbusiness бойынша 55 км-дей), одан әрі Есік шатқалымен жоғары. Шатқалдағы жолда Іле-Алатау ұлттық паркінің экопосты тұр: № 232 бұйрық бойынша жаяу адамға 0,15 АЕК, жеңіл көлікке 0,3 АЕК. Теңгедегі соманы тарифтер калькуляторынан есептеңіз.

Қашан бару керек

Шатқалдағы жол құрғақ болатын жылы маусымда — көктемнің соңынан күзге дейін. Есік шатқалы селге қауіпті екенін ұмытпаңыз: тауда қатты жаңбыр жауғаннан кейін сапарды басқа күнге қалдырған жөн. Бөгеттің жағдайы туралы Zakon.kz оған көп жылдан бері күрделі жөндеу қажет екенін жазады.

Есік обасы және «Алтын адам»

Көлдің төменгі жағында, Есік өзенінің сол жағалауында Есік обасы бар. Оны 1969 жылы археолог Кемал Ақышев бастаған топ қазып, жерлеу камерасынан 4000-нан астам алтын бұйым тапты. Орыс тіліндегі Уикипедия бойынша обаның диаметрі 60 м, биіктігі 6 м, ал қорымда диаметрі 30–90 м болатын 45 үлкен «патша» обасы бар. Мерзімі V–IV ғасырлар (орыс Уикипедиясы) не IV–III ғасырлар (ағылшын Уикипедиясы), б. з. д. Inbusiness мәліметінше, оба маңында «Есік» мұражай-қорығы жұмыс істейді, ал түпнұсқа олжалар басқа мұражайларда сақтаулы: ағылшын тіліндегі Уикипедия Алматыдағы Археология мұражайы мен Астанадағы Алтын және асыл металдар мұражайын атайды. Күміс тостағандағы жазу әлі күнге дейін сенімді түрде оқылмаған. Аңғардағы обалардың барлығы дерлік ертеде тоналған; «Алтын адамның» жерлеуі үйіндінің ортасында емес, шетте жатқандықтан аман қалған.

Маңайда

• Асы жайлауы
• Түрген сарқырамалары
• Іле-Алатау ұлттық паркі
• Алматы маңындағы табиғат: бір күнге 15 орын