Есік обасы және «Алтын адам» (Есік қаласы)

Есік обасы — Есік тау өзенінің сол жағалауында, Есік қаласының маңында, Алматыдан шығысқа қарай 50–55 км-дей жердегі сақ жерлеу төбесі. Оның бүйір камерасынан Кемал Ақышев бастаған археологтар 4000-нан астам алтын бұйыммен әшекейленген салтанатты киіммен жерленген бүтін қабірді тапқан — бұл олжаны бүкіл әлем «Алтын адам» деп біледі. Бүгін қорымның жанында «Есік» мемлекеттік тарихи-мәдени мұражай-қорығы жұмыс істейді: мұнда обаларды, қабірден табылған түпнұсқа заттарды және киімнің реконструкциясын көруге болады. Мұражай шағын, оған бір сағаттай уақыт жетеді (Tengrinews), ал Есік көлімен біріктірсеңіз, бір күндік сапар шығады.

Есік обасы және «Алтын адам» дегеніміз не

Есік обасы — солтүстік-батыста Құлжа жолынан басталып, Есік қаласының өзіне дейін созылатын қорымның ірі обаларының бірі. Уикипедия бойынша үйіндінің диаметрі 60 м, биіктігі 6 м болған, ол қорымның батыс бөлігінде орналасқан. Мұражай сайты үйінді өзен малтатасының 3–4 қабатынан, олардың арасындағы қиыршықтас пен саздан тұрғызылғанын қосады.

Қорымдағы обалардың санын дереккөздер әртүрлі көрсетеді: Уикипедия мен ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміне берілген өтінім диаметрі 30–90 м, биіктігі 4–15 м болатын 45 үлкен «патша» обасы туралы айтады, ал мұражай қорым аумағында 80-нен астам үйінді бар дейді. Бір кездері қорым 1,5 мың гектардай жерді алып, 600-ден астам обаны қамтыған; мұражай деректері бойынша, қазір олардың 300-ге жуығы сақталған.

Олжаның тарихы: 1969 бе, әлде 1970 бе

Есік обасын қазу 1969 жылы басталды, ал «Алтын адам» 1970 жылы табылды. «Есік» мұражай-қорығының директоры Гүлмира Мұхтарова Kazinform-ға берген сұхбатында (2025 жылғы қыркүйек) 1969 жылды кең тараған қате деп атады, бұл жыл тіпті оқулықтарда да кездеседі. Мұражай сайты нақтылайды: қорым 1970 жылдың сәуірінде, салынып жатқан автобаза орнында қорғау қазбалары жүріп жатқанда әйгілі болған.

Жұмысқа археолог Кемал Ақышев басшылық етті. Орыс тіліндегі Уикипедия олжаны жас археолог Бекмұханбет Нұрмұханбетовтың есімімен де байланыстырады: оның сипаттауынша, бүтін ағаш камераны дәл сол тапқан. Қорымның өзі әлдеқайда бұрын белгілі болған: мұражай жазуынша, оны алғаш рет 1900 жылы венгр ғалымы Дьёрдь Алмаши белгілеген, ал 1936 жылы А. Н. Бернштам археология ескерткіші ретінде сипаттаған.

«Алтын адам» обасынан не табылды

Обада екі қабір болған. Орталық қабірді ертеде-ақ тонаған: мұражай тонаушылардың екі жолын сипаттайды, ал шұңқырда тек шашыраңқы сүйектер мен бірнеше алтын тоғалар ғана қалған. Бүйір қабір бүтін қалған — мұражай оны Орталық Азиядағы осындай тоналмаған жалғыз қабір деп атайды.

Камера Тянь-Шань шыршасының бөренелерінен қиылған, ішкі өлшемі — 2,9 × 1,5 м, биіктігі 1,5 м. Жерленген адам шалқасынан, басы батысқа қаратылып, алтынмен мол әшекейленген киім мен бас киімде жатқан. Қасынан темір семсер мен қанжар, қола айна, саз, металл және ағаштан жасалған 31 зат, күміс қасық, ағаш шөміш және сердолик пен пастадан жасалған 26 моншақ табылған (мұражай сайты).

Ең жұмбақ зат — диаметрі 7,7 см, 26 таңбадан тұратын жазуы бар күміс тостақ. Мұхтарованың айтуынша, оны оқудың отыздан астам нұсқасы бар, бірақ ортақ пікір жоқ, жазу оқылмаған болып саналады. Гипотезалардың бірі — түркітанушы А. Н. Гаркавецтің «қыз-жауынгер» деген сөздер туралы нұсқасы — обада кім жерленгені туралы дауды қыздыра түседі.

Бұл дау әлі шешілген жоқ. Антрополог О. Смағұлов жерленген адамның жасын 16–18 деп бағалаған; орыс тіліндегі Уикипедия заттар ер адамға да, әйелге де тиесілі болуы мүмкін деп жазады. Мұражай директоры Дания мен Германия зерттеушілерінің қолдауымен жасалған ДНҚ және радиокөміртек талдауларының әзірге нәтиже бермегенін айтты.

«Алтын адам» қайда сақтаулы: түпнұсқа және реконструкциялар

Уикипедия бойынша, түпнұсқа алтын бұйымдар алдымен Алматыдағы Қазақ археология мұражайында көрсетіліп, кейін Астанадағы Мемлекеттік алтын және асыл металдар мұражайына жеткізілген. Шетелге реконструкция барады: 2022 жылы «Российская газета» Қазақстан Ұлттық мұражайының Уфадағы көрмесінің басты жәдігері ретінде түпнұсқаны емес, дәл соны атаған.

Киімнің үш реконструкциясы жасалған (мұражай сайты):

Реконструкциядан бөлек, мұражайдың екінші залында қабірден табылған 19 түпнұсқа зат және камераның кесіндісі көрінетін 1:50 масштабты оба макеті қойылған. Сүйектер туралы дереккөздер әртүрлі айтады: орыс тіліндегі Уикипедия қалдықтар жоғалған деп жазады, ал мұражай директоры 2025 жылы олардың мұражай-қорық қорында сақтаулы екенін айтты.

«Есік» мұражай-қорығы: жұмыс уақыты және билеттер

«Есік» мұражай-қорығы Үкіметтің 2010 жылғы 30 қаңтардағы № 43 қаулысымен құрылған. Мұражай деректері бойынша, тұрақты экспозицияның төрт залында палеолиттен кейінгі орта ғасырларға дейінгі 500-ден астам зат бар, олардың басым бөлігі сақтар туралы. Залдар: «Сақтардың тарихы мен мәдениеті», «Алтын адамның ашылуы мен зерттелу тарихы», «Қазақстан археологиясы» және Б. Нұрмұханбетовтың мемориалдық бөлмесі; уақытша көрмелер залы да бар. Аулада түркі дәуірінің тас мүсіндері, тас лабиринт және кесіндіде көруге болатын музейлендірілген оба бар.

Мұражай күн сайын 9:00-ден 18:00-ге дейін, демалыссыз жұмыс істейді (мұражай сайты). Бағаларын мұражай өз сайтында жариялайды; 2026 жылдың қыркүйегінде дәл соларды Tengrinews келтірген.

Tengrinews мұражайды шағын деп атап, оған бір сағаттай уақыт бөлуге кеңес береді. «Казахстанская правда» 2019 жылы шетелдіктерге экскурсиялар ағылшын, неміс, қытай және түрік тілдерінде жүргізілетінін жазған; керекті тілдегі гид бар-жоғын алдын ала сұраңыз.

Алматыдан «Алтын адам» обасына қалай жетуге болады

Мұражай Есік — Александровка жолының бойында, Өрікті ауылында (Еңбекшіқазақ ауданы) орналасқан: мұражай сайтында мекенжайы осылай көрсетілген. Құлжа жолымен шығысқа қарай, Есік жаққа жүру керек; мұражайдың айтуынша, жүріс бағытының оң жағында оба үйінділері көрінеді, олардың арасында күмбездері призма тәрізді конус пішіндес ғимарат пен қызыл көрсеткіш тұр.

252-автобус мұражайдың жанынан өте ме, жоқ па — біз тексермедік, аялдаманы навигатордан нақтылаңыз. Оба мен мұражайды Есік көлімен біріктіру ыңғайлы: Tengrinews дәл осындай демалыс күнгі бағытты сипаттайды — Алматы, «Есік» мұражай-қорығы, Есік қаласы, Есік шатқалы, көл және кері қарай, екі жаққа барлығы 130–140 км-дей.

Есікке қашан бару керек: айлар бойынша ауа райы

Мұражай жыл бойы ашық, сондықтан «Алтын адамға» кез келген маусымда баруға болады; обалардың арасында серуендеуге тек ауа райы ғана шектеу қояды. Климаттық нормалары ашық ең жақын метеостанция Есіктің өзінде, 944 м биіктікте. Оның деректері бойынша, ең жылы айлар — шілде мен тамыз, күндізгі орташа ең жоғары температура 28–30 °C, ал жауын-шашын сәуір мен мамырда көп түседі.

Жазда обалардың арасында көлеңке жоқ, сондықтан бас киім мен су алыңыз. Қыста Есік станциясында қаңтардағы түнгі орташа ең төменгі температура −9 °C шамасында.

Есік обасы және ЮНЕСКО

Есік обасы Дүниежүзілік мұра тізіміне кірмейді. 2021 жылғы 25 тамыздан бастап Есік қорымы Бесшатыр және Боралдай қорымдарымен бірге «Жібек жолдары: ерте кезең (тарихқа дейінгі дәуір)» номинациясының үш бөлігінің бірі ретінде ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімінде тұр. Өтінімде «патша» обаларын, соның ішінде Есіктегі обаны қазғанда қытай жібегі мен иран кілемдері табылғаны айтылады — бұл классикалық Жібек жолынан әлдеқайда бұрынғы байланыстардың белгісі.

Дегенмен мұражайдың қарамағында ЮНЕСКО нысаны бар: 2018 жылдан бастап оған «Жібек жолы: Чаньань-Тянь-Шань дәлізінің бағыттар желісі» сериялық номинациясының құрамында Дүниежүзілік мұра тізіміне енген ортағасырлық Талғар қалашығы басқаруға берілген (мұражай сайты). Барлық нысандарға шолу — Қазақстандағы ЮНЕСКО мұрасы туралы материалда.

Есіктің маңында тағы не бар

• Есік көлі — Есіктен жоғарыдағы, 1963 жылғы селден зардап шеккен тау көлі.
• Іле Алатауы ұлттық паркі — Алматы мен Есіктің үстіндегі шатқалдар.
• Түрген сарқырамалары — Tengrinews бойынша, Есік көлінен Аю сарқырамасына дейін 40 км-дей.
• Таңбалы петроглифтері — Алматы облысындағы тағы бір археология ескерткіші, ЮНЕСКО нысаны.
• Алматы маңындағы табиғат: бір күндік орындар.